Чжан Имоу

Чжан Имоу — әлемді қытай киносын көруге үйреткен адам. Азамат соғысында жеңілген армия офицерінің ұлы, тоқыма фабрикасының жұмысшысы, жасы асып кеткен студент — ақыры Берлин, Венеция және Канн фестивальдерінің бас жүлделерін жинаған, «Батыр» мен «Ұшатын қанжарлар үйінің» авторы, Бейжіңдегі екі Олимпиаданың салтанатты рәсімдерінің қоюшысы атанды. 76 жасында да қарқынын бәсеңдеткен жоқ: оның «Қызыл өзені» 2023 жылы 670 млн доллардан астам табыс жинады, ал 2026 жылдың қазанында Чжан Азияның басты кино байқауы — Пусан кинофестивалінің негізгі конкурсының қазылар алқасын басқарады. Онымен бірге төрелік ететіндердің арасында қазақстандық актриса Самал Еслямова бар.

Шыққан тегі және отбасы

Чжан Имоу 1950 жылғы 2 сәуірде Шэньси провинциясындағы Сиань қаласында туған (бұл күнді қытайлық Guangming Daily газеті келтіреді; кейбір анықтамалықтарда 1951 жыл кездеседі). Жаңа билік үшін отбасы «дұрыс емес» еді: әкесі, дерматолог-дәрігер Чжан Бинцзюнь Чан Кайшидің Ұлттық-революциялық армиясында офицер болып қызмет еткен, ал бірнеше туысы 1949 жылдан кейін Тайваньға қашып кеткен. Анасы Сиань Цзяотун университеті жанындағы ауруханада дәрігер болған. Имоудың екі інісі бар.

Маоистік Қытайда мұндай шығу тегі таңба болатын. Ол оның бүкіл жастық шағын айқындады — және, мүмкін, кейін онымен жұмыс істегендердің бәрі байқаған табысқа деген қайсар ашуды да туғызған шығар.

Мәдени революция: егістік, фабрика және камера үшін қан

Мәдени революция басталғанда Чжан мектепті тастады. Үш жыл ауылда жалшы болып жер жыртты, кейін жеті жыл Сяньяндағы мақта-иіру фабрикасында істеді. Сол жерде ол өз бетінше сурет салуды және суретке түсіруді үйренді. Өмірбаянындағы ең әйгілі дерек — алғашқы фотоаппаратын өз қанын сатып тапқан ақшаға сатып алған.

Бұл сұхбатқа арналған әдемі аңыз емес, дәуірдің бір штрихы: жұмысшының бос уақыты да, ақшасы да болмады, ал гоминьдан офицерінің ұлының оқуға мүмкіндігі де жоқ еді. Фотография ол үшін жалғыз жол болды.

Бейжің киноакадемиясы: 1978–1982

1978 жылы Қытайда жоғары оқу орындарына түсу емтихандары қайта енгізіліп, Бейжің киноакадемиясы қайта ашылды. Чжан 28 жаста еді, ал операторлық факультетке тек 22 жасқа дейінгілерді алатын. Оны қабылдамады. Сонда ол таныстары арқылы өз фотосуреттерінің портфолиосын мәдениет министрі Хуан Чжэньге жеткізді — министр оны екі жылға еркін тыңдаушы ретінде қабылдауға рұқсат берді.

Еркін тыңдаушы ақыры толық төрт жылдық курсты бітіріп, 1982 жылы академияны Чэнь Кайгэ және Тянь Чжуанчжуанмен бірге тәмамдады. Бұл түлектерді кейін қытай режиссерлерінің «бесінші буыны» деп атады — қытай киносын үгіт-насихаттан әлемдік фестивальдерге алып шыққан адамдар.

Оператор және актер: 1982–1987

Оқуын бітірген соң Чжан Гуанси киностудиясына оператор болып жіберілді. Ол Чжан Цзюньчжаоның «Бір және сегіз» (1983) фильмін және курстасы Чэнь Кайгэнің «Сары жер» (1984) фильмін түсірді — «бесінші буын» дәл осы картинадан басталады деп есептеледі. Бұл фильмдердің визуалды тілі — бос кеңістіктер, қатаң жарық, күйген бояулар — Чжанның танымал қолтаңбасына айналды.

1987 жылы ол актерлікте де бағын сынады: У Тяньминнің «Ескі құдық» фильміндегі басты рөлі оған Токио кинофестивалінде үздік ер адам рөлі үшін жүлде әкелді. Яғни режиссерлік дебютіне дейін-ақ Чжанның халықаралық марапаты болған.

«Қызыл гаолян» және алтын онжылдық: 1988–1999

Режиссерлік дебюті «Қызыл гаолян» (1988) бірден Берлин кинофестивалінің «Алтын аюын» алды — Қытай үшін алғашқы осындай марапат. Басты рөлге Чжан студент Гун Лиді түсірді, бұл оның алғашқы үлкен жұмысы еді. Олардың шығармашылық әрі жеке одағы келесі жеті жылды айқындады.

Одан кейін кез келген режиссер бүкіл мансабында мақтана алатындай серия басталды:

• «Цзюй Доу» (1990) — Қытай үшін шетел тіліндегі үздік фильм аталымындағы алғашқы «Оскар» номинациясы;
• «Қызыл фонарьды жақ» (1991) — Венецияның «Күміс арыстаны» және «Оскар» номинациясы, түспен жұмыстың классикалық үлгісі;
• «Цю Цзюй хикаясы» (1992) — Венецияның «Алтын арыстаны»;
• «Өмір сүру» (1994) — Канн фестивалінің қазылар алқасының Гран-приі және Гэ Ю үшін үздік ер адам рөлі жүлдесі; Қытайдың өзінде фильмге ресми тыйым салынды;
• «Шанхай триадасы» (1995) — Гун Лимен жетінші әрі ұзақ жылдарға соңғы бірлескен жұмыс;
• «Бірі де кем емес» (1999) — кәсіби емес актерлермен түсірілген екінші «Алтын арыстан»;
• «Үйге апарар жол» (1999) — «Күміс аю» және Чжан Цзыидің кинодағы дебюті.

Қытай сыншылары Чжанды фестиваль қазыларына ұнау үшін Батысқа «экзотикалық», кедей әрі азап шеккен Қытайды көрсетеді деп талай рет кінәлады. Ол бұған фильмдерімен — және жанрлардың әр алуандығымен жауап берді.

«Батыр» және блокбастерге бет бұру: 2002–2006

2002 жылы Чжан фестиваль авторынан ешкім күтпеген нәрсе жасады — Джет Ли, Мэгги Чун, Тони Леунг, Чжан Цзыи және Донни Йен ойнаған «Батыр» атты уся-эпосын түсірді. Фильм «Оскарға» ұсынылды, ал АҚШ прокатында бірінші орыннан бастады. «Батыр» қытай кино индустриясының ірі коммерциялық қойылымдарға көшкен нүктесі саналады.

Одан кейін Энди Лау мен Такэси Канэсиро ойнаған «Ұшатын қанжарлар үйі» (2004) — тағы бір түс пен хореография тойы — және «Алтын гүлдің қарғысы» (2006) шықты, онда Чжан қайтадан Гун Лиді, сондай-ақ Чоу Юньфат пен Джей Чоуды түсірді. Қытай баспасөзінің дерегінше, оның осы кезеңдегі фильмдері қытай кинопрокатының рекордын екі рет жаңартқан.

2008 жылғы Олимпиада: бүкіл әлем көрген рәсім

Кинодан бөлек Чжан екінші мансабын — ауқымды көрсетілімдер қоюшысы ретінде құрды. 2004 жылы ол Афины Олимпиадасының жабылу рәсіміндегі Бейжің бөлігін қойды, ал 2008 жылы Бейжің ойындарының ашылу және жабылу рәсімдерін қойды. Мыңдаған орындаушы және мінсіз үйлесім — бұл көрініс әлі күнге дейін есте. Ол үшін Чжан Пибоди сыйлығын алды, ал Time журналы оны 2008 жылғы «Жыл адамы» таңдауының финалистері қатарына қосты.

Кейін ол Пхёнчхандағы ойындардың жабылуындағы Бейжің бөлігін (2018) және 2022 жылы Бейжіңдегі қысқы Олимпиаданың екі рәсімін тағы қойды. Мемлекет елдің басты шоуын екі рет сеніп тапсырған адам — сирек жағдай.

Опера және «Әсерлер»

1998 жылы-ақ Чжан Пуччинидің «Турандотын» қойды — алдымен Флоренцияда, кейін тура Бейжіңдегі Тыйым салынған қалада, дирижер Зубин Метамен бірге. 2006 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен-операда оның қойылымындағы Тань Дуньның «Бірінші император» операсының премьерасы өтті. Ал 2003 жылдан бастап ол ашық аспан астындағы «Әсер» шоулар сериясын бастады: алғашқысы — Яншодағы Лицзян өзеніндегі «Лю Сань Цзе әсері», кейін Лицзян, Ханчжоудағы Сиху көлі, Хайнань аралы, Уишань таулары. Сахна — табиғаттың өзі, кадрда жүздеген жергілікті тұрғын.

Сәтсіздіктер және Голливуд сынағы: 2011–2016

Бәрі бірдей сәтті болған жоқ. Бюджеті 90,2 млн доллар болған «Соғыс гүлдері» (2011) әскери драмасы «Алтын глобусқа» ұсынылды, бірақ прокатта үмітті ақтамады. Бұл сәтсіздік Чжанның онсыз да сызат түскен продюсер Чжан Вэйпинмен одағын біржола бұзды — олар New Pictures компаниясы арқылы 16 жыл бірге фильм түсірген еді.

Мэтт Деймон ойнаған «Ұлы қорған» (2016) Чжанның ең қымбат фильмі — 150 млн доллар бюджет — әрі ең ірі қаржылық сәтсіздігі болды. Бүкіл әлемге арналған қытай-голливуд блокбастерін жасау әрекеті мұндай формуланың шегін көрсетті.

Екінші тыныс: «Көлеңке» және «Қызыл өзен» (2018–2024)

Жауап ретінде «Көлеңке» (2018) шықты — қолбасшының егізі туралы монохромға жақын фильм. Картина тайваньдық «Алтын ат» сыйлығының 12 номинациясына ие болып, төртеуін, соның ішінде режиссура үшін марапатты жеңіп алды. «Бір секунд» (2020) Чжанға Азия киноакадемиясының үздік режиссура жүлдесін әкелді, «Жартасқа өрмелеушілер» (2021) оны шпиондық жанрға қайтарды, ал «Снайперді» (2022) ол қызы Чжан Мо екеуі бірге түсірді.

Ең үлкен коммерциялық табыс оған 72 жасында келді. «Қызыл өзен» (Full River Red) 2023 жылғы 22 қаңтарда, қытай Жаңа жылында шығып, шамамен 670,4 млн доллар жинады. Прокат кезінде бұл Қытай тарихындағы табысы бойынша алтыншы фильм және Чжанның бүкіл мансабындағы ең кассалық фильмі болды. 2024 жылы оның «20-бап» сот драмасы Чанчунь кинофестивалінде режиссура жүлдесін әкелді.

Ақша

Forbes немесе Bloomberg-те Чжан Имоудың жеке байлығына сенімді баға жоқ, сондықтан біз оны келтірмейміз. Басқасы белгілі: 1996 жылы продюсер Чжан Вэйпин оның «Сабыр сақта» комедиясына 26 млн юань салды, ал фильм 46 млн жинады — сол жылғы қытай картиналарының ішіндегі ең көбі. Кейін олардың серіктестігі Чжанның бұрынғы продюсерге қарсы үш сот талабымен аяқталды; 2019 жылы сот режиссерге талап еткен 15 млн юанның 2,46 млн-ын өндіріп берді.

Жеке өмірі

Чжанның алғашқы әйелі 1978 жылы Сяо Хуа болды; 1983 жылы олардың қызы Чжан Мо дүниеге келді, ол бүгін де режиссер. Неке 1988 жылы бұзылды — «Қызыл гаолянның» түсірілімінде Чжан мен Гун Лидің романы басталғаннан кейін. Жұп шамамен тоғыз жыл бірге болып, 1995 жылы ажырасты.

Екінші әйелі Чэнь Тинмен Чжан 1999 жылы «Бақытты кездер» фильмінің сынамаларында танысты. Олар ресми түрде 2011 жылдың желтоқсанында үйленді, бірақ сол кезде жұптың үш баласы бар еді. Құпия неке 2012 жылдың қаңтарында журналистерге жіберілген жасырын хабарламалар арқылы әшкере болды. Нәтижесі — «бір отбасы, бір бала» саясатын бұзғаны үшін тергеу: 2014 жылғы 9 қаңтарда Уси отбасы бюросы жұпқа 7 487 854 юань (шамамен 1,2 млн доллар) айыппұл салды. 2021 жылы Қытай үш балаға рұқсат бергенде, Чэнь Тин Weibo-да әжуамен: «Миссия мерзімінен бұрын орындалды», — деп жазды.

Чжан Имоу төңірегіндегі даулар

• Саясат. «Өмір сүруге» Қытайда тыйым салынды, ал жылдар өткен соң дәл сол режиссер мемлекеттің басты шоуларын қойды. Батыстағы сыншылар мұны биліктегілермен мәміле деп көреді, жақтастары — жүйе ішінде аман қалып, жұмыс істей білу деп санайды.
• «Бір секунд». 2022 жылы фильм негізіне алынған повестің авторы, жазушы Янь Гэлин Чжанды авторлық құқықты бұзды деп айыптады: билікті сынағаны үшін Қытайда қара тізімге енгізілгеннен кейін оның есімі титрлерден алынып тасталған. Талаптар АҚШ, Франция және Германияда Beijing Huanxi Media Group пен дистрибьюторларға қарсы берілді.
• Чжан Вэйпинмен жанжал. Чжанның өмірбаяншысының нұсқасы бойынша, оның екінші некесінің құпиясын журналистерге дәл осы бұрынғы продюсер ажырасу үшін кек ретінде жеткізген.

Қызықты деректер

• 2010 жылы Йель университеті оған «камера мен хореографияның данышпаны» деп атап, құрметті өнер докторы дәрежесін берді; 2018 жылы Бостон университеті оны құрметті доктор етті.
• Чжан өзінің ең нашар фильмі деп бірлесіп түсірілген «Кодтық аты: Пума» (1989) экшнін атайды.
• «Батырға» Чжан гонконг және қытай киносының бес жұлдызын бірден жинады — 2000-жылдардың басы үшін бұрын-соңды болмаған құрам.
• Стивен Спилберг Чжанның олимпиадалық жұмысын көпшілік алдында мақтады: оның сөзінше, Чжан фильмдерінде де, рәсімдерінде де ішкі тыныштық пен үйлесім тақырыбын іздейді.
• 2022 жылдан бастап Чжан — бір кезде жасына байланысты қабылдағысы келмеген сол Бейжің киноакадемиясының құрметті профессоры.

Қазір не істеп жүр (2026 жылдың қазаны)

2026 жылғы 6–15 қазанда Чжан Имоу 31-ші Пусан кинофестивалінің негізгі конкурсының қазылар алқасын басқарады. Пусанда конкурс тек өткен жылы пайда болды, оған 13 фильм қатысады. Олардың төрелігін Чжанмен бірге қытай режиссері Би Гань, жапон Кэй Исикава, кореялық Джули Чон, корей актрисасы Чхве Хи-со, вьетнамдық продюсер Чан Тхи Бик Нгок және қазақстандық актриса Самал Еслямова атқарады. Қазақстан үшін бұл сирек сәт: біздің актриса тірі классикпен бір үстел басында отыр, ал фестиваль бағдарламасында — екі қазақстандық фильм.

Чжанның фильмографиясында 2026 жылға жаңа жұмыс — Scare Out көрсетілген. Соңғы онжылдыққа қарағанда, оны зейнет қызықтырмайды: бір-екі жыл сайын жаңа фильм, әрі әрқайсысы не фестиваль бағдарламасына, не прокаттың үздіктер тізіміне енеді.

Дереккөздер: Wikipedia — Zhang Yimou, Guangming Daily — Чжан Имоудың өмірбаяны, The Korea Times — Чжан Имоу Пусан қазылар алқасының басында, Wikipedia — Full River Red, Britannica — Zhang Yimou