Норман Фостер

Норман Фостер Манчестер маңындағы кедей жұмысшы отбасында өсті, 16 жасында қалалық ратушаға клерк болып орналасты. Жарты ғасырдан кейін оның Foster + Partners бюросы әлемнің түкпір-түкпірінде зәулім ғимараттар, әуежайлар мен көпірлер салып жатты: Рейхстагтың шыны күмбезі, лондондық «Қияр», Мийо виадугы, «Уэмбли», Apple Park сақинасы. Қазақстандықтар оны Астананың екі басты сұлбасы — Бейбітшілік және келісім сарайының пирамидасы мен «Хан Шатыр» арқылы біледі. 2026 жылы 91 жастағы сәулетші «Интер» мен «Милан» үшін Generali Stadium деп аталатын жаңа стадионның жобасымен айналысып жүр.

Шыққан тегі және отбасы

Норман Роберт Фостер 1935 жылғы 1 маусымда Стокпорттан бірнеше миль солтүстіктегі Реддишке туған. Ол отбасындағы жалғыз бала еді. Әкесі Роберт Фостер Траффорд-Парктегі Metropolitan-Vickers зауытында станок бояйтын, анасы Лилиан наубайханада істеген. Отбасы Манчестердің Левеншулм ауданында кедей тұрды.

Фостер Burnage Grammar School мектебінде оқыды, ал 16 жасында Манчестер ратушасының тағылымдамашылар бағдарламасына емтихан тапсырып, қазынашылық бөлімінде кіші қызметкер болды. Ол кезде сәулетшілік мансап туралы әңгіме де жоқ еді.

Әскер, университет және Йель (1953–1963)

1953 жылы Фостер Корольдік әскери-әуе күштерінде мерзімді әскери қызметке кетті. Оралған соң John E. Beardshaw and Partners сәулет кеңсесіне орналасты: алдымен қағаз жұмысын атқарып, кейін сызба бөліміне өтті. Нені істегісі келетінін ол сонда түсінді.

1956 жылы Фостер Манчестер университетінің Сәулет және қала құрылысы мектебіне түсіп, 1961 жылы бітірді. Студент кезінде, 1959 жылы, Борндағы жел диірменінің өлшеу сызбасы үшін Британ сәулетшілерінің корольдік институтының (RIBA) күміс медалін алды. Генри стипендиясының арқасында Йель сәулет мектебіне аттанды. Онда магистр дәрежесін алып, көп ұзамай бірге алғашқы бюросын ашқан Ричард Роджерспен танысты.

Team 4 және Foster Associates (1963–1990)

1963 жылы Фостер мен Роджерс Сью Брамвеллмен және апалы-сіңлілі Джорджи мен Венди Чизмандармен бірге Team 4 бюросын құрды. 1967 жылы ол тарап кетті, ал Фостер өзінің әйелі болған Вендимен бірге Foster Associates бюросын ашты. 1999 жылы бюро Foster + Partners деп өзгертілді.

Алғашқы танымал жұмыстары 1970-жылдары пайда болды: Ипсвичтегі Willis Faber & Dumas сақтандыру компаниясының кеңсесі (1975) және Норвичтегі Сейнсбери атындағы бейнелеу өнері орталығы (1978). Әлемдік атақты Гонконгтағы HSBC банкінің 1985 жылы салынып біткен бас кеңсесі әкелді. Станстед әуежайының терминалы (1991) 1990 жылғы Мис ван дер Роэ сыйлығын алды.

Әлемдік бюро (1990–2010)

1990-жылдарға қарай Foster + Partners әлемдегі ең ірі сәулет компанияларының біріне айналды. Осы жылдардың басты жобалары:

• Франкфурттағы Commerzbank мұнарасы (1997);
• Гонконгтағы Чхеклапкок әуежайы (1998);
• Берлиндегі шыны күмбезі бар Рейхстаг реконструкциясы (1999);
• Британ музейінің Үлкен ауласы (1999–2000);
• Лондондағы Миллениум көпірі мен мэрия ғимараты (2000);
• 30 St Mary Axe зәулім ғимараты, лондондық «Қияр» (2004);
• Франциядағы Мийо виадугы (2004);
• «Уэмбли» стадионы (2007);
• Пекиннің Шоуду әуежайындағы терминал (2007).

Қазақстан: пирамида және «Хан Шатыр» (2006–2010)

Фостердің посткеңестік кеңістіктегі ең танымал екі ғимараты Астанада тұр.

Бейбітшілік және келісім сарайы. Табаны 62-ге 62 метр, биіктігі 62 метр пирамиданы 2004–2006 жылдары салып, 2006 жылғы 1 қыркүйекте Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының II съезіне орай ашты. Тапсырмадан ашылуға дейін 21 ай өтті. Ішінде 1500 орындық опера залы бар, ұшын британ суретшісі Брайан Кларктың витражы безендіреді. Инженерлік жұмысты Buro Happold атқарды.

«Хан Шатыр». Сауда-ойын-сауық орталығының жобасын Нұрсұлтан Назарбаев 2006 жылғы 9 желтоқсанда таныстырды, құрылыс та сол кезде басталды. Орталық 2010 жылғы 5 шілдеде, Назарбаевтың 70 жасқа толған күні, Андреа Бочеллидің концертімен ашылды. Шатырдың шпилімен қоса биіктігі — 150 метр, табаны — 200-ге 195 метр эллипс, ETFE үлдірінен жасалған мөлдір қабықтың астында 100 мың шаршы метрден астам алаң бар. Құны — $400 млн.

2007 жылы Фостер бюросы Астанадағы Abu Dhabi Plaza кешеніне де таңдалды, бірақ кейін жоба бастапқы тұжырымдамасы сақталып, Swanke Hayden Connell бюросына берілді.

Apple Park және кейінгі жұмыстары (2010–2025)

2017 жылғы сәуірде Apple қызметкерлері Купертинодағы Apple Park-қа көшті — бұл Foster + Partners жобасы бойынша салынған сақина пішінді кампус. Bloomberg-тің Лондондағы бас кеңсесі 2018 жылы британдық Стирлинг сыйлығын алды.

2017 жылы Мадридте қалалар мен сәулетті пәнаралық зерттеумен айналысатын Норман Фостер қоры ашылды. Оны 2017 жылғы 1 маусымда, негізін қалаушының 82 жасқа толған күні, ресми түрде ашты.

Жаңа «Сан-Сиро» (2025–2026)

2025 жылғы 23 қыркүйекте «Интер» мен «Милан» Миландағы жаңа стадионды Foster + Partners бюросы Manica бюросымен бірге жобалайтынын жариялады. Арена 71 500 көрерменге арналған. 2026 жылғы 29 қазанда клубтар жаңартылған жобаны таныстырды: тік трибуналары бар тостаған пішінді стадион Generali сақтандыру компаниясының атын алады. Құрылысты 2027 жылы бастап, Евро-2032-ге қарай, 2031 жылы бітіру жоспарланған.

Марапаттары

• RIBA Корольдік алтын медалі (1983);
• Франция сәулет академиясының алтын медалі (1991) және Америка сәулетшілер институтының алтын медалі (1994);
• рыцарь атағы (1990), Еңбек сіңіргені үшін ордені (1997);
• Прицкер сыйлығы (1999);
• лорд Фостер Темз-Бэнк атағымен өмірлік пэр (1999);
• Астурия ханшайымы атындағы өнер саласындағы сыйлық (2009);
• Лондон Ситиінің құрметті азаматы (2017).

Прицкер сыйлығын табыстаған қазылар алқасының төрағасы Картер Браун былай деді: «ХХ ғасыр модернизмінің ұлы дәстүрінде тамыры бар сэр Норман Фостер кез келген санаттан асып түседі».

Ақшасы

2013 жылы Sunday Times Rich List Фостердің байлығын £150 млн деп бағалады — ол тізімдегі жалғыз сәулетші болды. 2024 жылға қарай бюроның қаламақысы $500 млн-нан асты, оның 40%-ы Таяу Шығыстан түсті.

Фостер компаниядағы үлесін икемді басқарды. 2007 жылы Foster + Partners-тің 40%-ын 3i қоры £84 млн-ға сатып алды, 2014 жылы бюро бұл пакетті £108 млн-ға және тағы £40 млн пайызға кері сатып алды. 2021 жылғы қазанда ең ірі акционер канадалық Hennick & Company болды, Фостердің отбасы екінші орынға түсті, ал өзі атқарушы төраға болып қалды.

Даулы жайттар

2010 жылы Фостер салық бойынша резидент емес мәртебесін сақтау үшін Лордтар палатасынан кетті: жаңа заң пэрлерден салықты Ұлыбританияда төлеуді талап етті. Лорд атағы өзінде қалды. Building Design мәліметінше, бұған дейін ол Швейцарияның резиденті болған.

Соңғы жылдардағы ең белгілі сәтсіздігі — Лондон Ситиіндегі биіктігі 305 метр The Tulip мұнарасы. Сити билігі оны 2019 жылғы сәуірде мақұлдады, бірақ шілдеде Лондон мэрі Садик Хан тыйым салды, ал 2021 жылғы қарашада министр Майкл Гоув апелляцияны қабылдамады.

Жеке өмірі

Бірінші әйелі әрі бюродағы серіктесі Венди Чизман 1989 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болды. 1991 жылы Фостер Сабиха Румани Маликке үйленді, неке 1995 жылы бұзылды. 1996 жылдан бері ол Елена Очоамен некеде. Фостердің бес баласы бар, бірінші некеден туған төрт ұлының екеуі — асырап алынған.

2000-жылдары оған ішек обыры диагнозы қойылды. Фостер химиотерапиядан өтіп, толық сауықты, кейін инфаркт алды.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

91 жасында Фостер Foster + Partners-тің атқарушы төрағасы әрі Мадридтегі өз қорының президенті болып қала береді. Оның бюросы Миланның жаңа стадионының жобасын жүргізіп жатыр, ал Норман Фостер қоры тұрақты қалалар бойынша магистратураға студенттер қабылдап жатыр.

Дереккөздер: Wikipedia (EN) — өмірбаяны, Foster + Partners — негізін қалаушының профилі, Pritzker Prize — 1999 жылғы лауреат, Foster + Partners — Бейбітшілік және келісім сарайы, Wikipedia (EN) — «Хан Шатыр», AC Milan — жаңа стадион жобасы, Dezeen — Sunday Times Rich List 2013, World Architecture — Hennick & Company-ге үлес сатуы, Accountancy Age — Лордтар палатасынан кетуі