McKinsey & Company

McKinsey & Company — әлемдегі ең танымал консалтингтік фирма және, бәлкім, ең ықпалды жеке «CEO фабрикасы». Жүз жыл бойы ол корпорациялар мен үкіметтерге бір нәрсені сатып келеді: кез келген хаосты құрылымға бөліп, ақшаның қайда екенін көрсету шеберлігін. 2026 жылдың қазанында оның McKinsey Global Institute зерттеу орталығы 2035 жылға қарай ЖИ салдарынан шамамен 11 млн американдық мамандығын ауыстыруға мәжбүр болатыны туралы баяндама жариялады. Бірақ әлемді тиімді жұмыс істеуге үйрететін фирманың екінші өмірбаяны да бар — Enron, опиоид дағдарысы, инсайдерлік сауда және мемлекеттік тапсырыстар төңірегіндегі жанжалдар. McKinsey қалай құрылғанын, үздік түлектер неге сол жаққа баруды армандайтынын және фирманың Қазақстанда не істеп жүргенін талдаймыз.

Шығу тегі: Чикагодағы бухгалтер

Компанияны 1926 жылы Чикагода Чикаго университетінің бухгалтерлік есеп профессоры Джеймс О. Маккинзи құрды. Бұл идея оған АҚШ армиясының Қару-жарақ департаментінде жұмыс істеген кезде келді: Маккинзи әскери жеткізушілердің қаншалықты тиімсіз жұмыс істейтінін көріп, қаржылық есеп білімін басқару құралына айналдыруға болады деп шешті. Алғашында фирма James O. McKinsey & Company деп аталды.

Негізін қалаушы өз туындысын ұзақ басқармады. 1935 жылы ол клиенті — Marshall Field’s әмбебап дүкеніне төраға әрі CEO болып ауысты, ал 1937 жылы пневмониядан қайтыс болды. Сондықтан қазіргі McKinsey-ді құрған басқа адам.

Марвин Бауэр және әлі күнге дейін жұмыс істейтін ережелер

Фирма тарихындағы басты тұлға — 1933 жылы серіктес болып келген Марвин Бауэр. 1937 жылы ол McKinsey-дің құндылықтары мен қағидаттарын тұжырымдады, ал 1950–1967 жылдары басқарушы серіктес болды. Бухгалтерлік кеңсені бүгін стратегиялық консалтинг деп аталатын салаға айналдырған дәл Бауэр еді:

• фирма бөлімдермен емес, компаниялардың бірінші басшыларымен тікелей жұмыс істейді;
• 1951 жылдан бастап up or out — «өс немесе кет» ережесі қолданылады: лауазымы көтерілмеген кеңесші фирмадан кетеді;
• 1953 жылы McKinsey кеңесшілер арасында бірінші болып тәжірибелі менеджерлерді емес, кешегі түлектерді жұмысқа ала бастады;
• 1940–1950 жылдары Бауэр фирманы Еуропаға алып шықты.

Сонымен қатар бөліну де болды. Фирманың алғашқы серіктесі Том Кирни Чикагода қалды, ал 1946 жылы Нью-Йорк кеңсесі McKinsey атауына құқықты сатып алды. Чикаго бөлімі дербес A.T. Kearney компаниясына айналды — бұл да консалтингтегі ірі есім.

Өсу: 88 адамнан әлемдік желіге дейін

1951 жылы McKinsey-де 88 адам жұмыс істеді. 1956 жылы серіктестік заңды түрде акциялары серіктестердің өздеріне тиесілі жеке корпорацияға айналды. 1966 жылға қарай фирманың АҚШ-тың ірі қалаларында алты және шетелде алты кеңсесі болды. 1964 жылы McKinsey Quarterly журналы, 1990 жылы McKinsey Global Institute зерттеу орталығы пайда болды — дәл сол орталық қазір ЖИ-дің еңбек нарығына салдарын есептеп жатыр.

Үлкен серпіліс 1990 жылдарға тұспа-тұс келді: 1994–2003 жылдары қызметкерлер саны 2 900-ден 7 700 адамға, кеңселер саны 58-ден 84-ке өсті. 2004 жылға қарай фирма түсімнің 60%-дан астамын АҚШ-тан тыс жерде табатын болды. Сонау 1982 жылы McKinsey кеңесшілері Том Питерс пен Роберт Уотерман «Кемелдікті іздеуде» атты бестселлер шығарды, ал 1997 жылы фирма әлемдегі барлық HR-бөлімдердің қолданысына енген «таланттар үшін соғыс» деген тіркесті ойлап тапты.

Модель қалай жұмыс істейді

McKinsey есеп емес, ақыл сатады. Мұнда жобаны «зерттеу» деп атайды: ол екі айдан он екі айға дейін созылады, оған үш-алты кеңесші жұмыс істейді. Тарихи тұрғыдан фирма бәсекелестерінен шамамен 25% қымбат алатын — клиенттер төледі, өйткені олар атауды да сатып алды: McKinsey қолдаған шешімді директорлар кеңесінің алдында қорғау оңайырақ.

Модельдің екінші тірегі — адамдар. Іріктеу әлемдегі ең қатаң іріктеулердің бірі саналады: 2018 жылы 8 000 бос орынға 800 000 өтінім түскен. Өспеген адам кетеді, сондықтан McKinsey түлектері корпорацияларға тарап кетеді. Қазір фирманың шамамен 140 елде 50 000-нан астам бұрынғы қызметкері бар. Олардың көбі CEO болады, демек — болашақ клиенттер.

Үшінші тірек — зерттеулер. Wikipedia деректері бойынша, фирма өз зерттеулеріне жылына $50–100 млн жұмсайды. McKinsey Global Institute баяндамаларын үкіметтер, банктер мен БАҚ дәйексөз ретінде келтіреді — бұл бір мезгілде аналитика да, нарықтағы ең қымбат жарнама да.

Boston Consulting Group және Bain компанияларымен бірге McKinsey стратегиялық консалтингтің «үлкен үштігіне» (MBB) кіреді және үшеуінің ішіндегі ең көнесі әрі ең ірісі саналады.

Сәтсіздіктер мен жанжалдар

Ең беделді консалтинг брендінің бедел жоғалту тізімі таңқаларлықтай ұзын.

Enron (2001)

McKinsey-ден шыққан Джефф Скиллинг Enron-ды басқарды және компания құлағаннан кейін түрмеге отырды. Фирма Enron үшін 20-ға жуық жоба жүргізіп, мұнай-газ компаниясын электр энергиясы трейдеріне айналдыруға көмектескен. McKinsey-дің өзіне айып тағылған жоқ, бірақ атына түскен соққы ауыр болды.

Инсайдерлік сауда (2009–2012)

1994–2003 жылдары фирманы басқарған Раджат Гупта 2012 жылы Galleon Group хедж-қорының иесі Радж Раджаратнамға инсайдерлік ақпарат бергені үшін сотталды. Тағы бір аға серіктес Анил Кумар 2010 жылы кінәсін мойындады.

Опиоид дағдарысы

Ең ауыр оқиға. 2004–2019 жылдары McKinsey OxyContin өндірушісі Purdue Pharma-ға кеңес берді және прокуратураның нұсқасы бойынша препараттың сатылымын қалай «турбоүдету» керектігін ұсынды. 2021 жылы фирма штаттардың талаптарын реттеу үшін $600 млн-ға жуық төлеуге келісті, 2023 жылы сақтандырушыларға тағы $78 млн төледі. 2024 жылдың желтоқсанында McKinsey АҚШ Әділет министрлігімен қылмыстық қудалауды кейінге қалдыру туралы келісім жасасып, $650 млн төлеуге келісті, ал бұрынғы аға серіктес Мартин Эллинг сот төрелігіне кедергі келтіргенін мойындады — ол Purdue-ге жасалған жұмыс туралы құжаттарды өшірген. «Purdue Pharma үшін атқарған бұрынғы жұмысымызға қатты өкінеміз», — делінген фирма мәлімдемесінде.

ОАР, Сауд Арабиясы, ICE

• ОАР-да Trillian серіктесімен бірге Eskom және Transnet мемлекеттік компанияларымен жасалған келісімшарттар заңсыз деп танылды; 2018 жылы McKinsey шамамен 1 млрд рэнд (шамамен $74 млн) қайтарды;
• 2018 жылы фирманың Сауд Арабиясындағы әлеуметтік желілер туралы есебінде кейін билік қудалаған диссиденттер аталғаны жөнінде хабарлар шықты;
• 2019 жылы The New York Times пен ProPublica АҚШ-тың ICE иммиграция қызметі үшін $20 млн-нан асатын жұмыс туралы жазды, содан кейін фирма келісімшарттарды тоқтатты.

2023 жылы McKinsey өзі үшін сирек шешімге барды — шамамен 1 400 қызметкерді қысқартты.

McKinsey және Қазақстан

Қазақстандық оқырман үшін McKinsey — дерексіз американдық кеңсе емес. Фирманың өз деректері бойынша, ол Орталық Азияда 2005 жылдан бері жұмыс істейді, ал Қазақстандағы алғашқы кеңсесін 2013 жылы ашқан. Қазір McKinsey-дің Алматы мен Астанада екі кеңсесі бар, командасы шамамен 49 адам. Орталық Азия бойынша басқарушы серіктес — Дулатбек Икбаев (Алматы), серіктестері — Айжана Достиярова, Әсем Шамишева және Вадим Покотило. Фирма мұнай-газ және тау-кен компанияларымен, банктермен, телекоммен және мемлекеттік сектормен — яғни ел экономикасы сүйенетін салалармен жұмыс істейді.

Қазақстандық түлек үшін бұл мансапты бастаудың ең беделді жолдарының бірі: іріктеу Нью-Йорк пен Лондондағыдай, ал түйіндемедегі McKinsey тәжірибесі ірі компаниялардың топ-менеджментіне есік ашады.

Бұл қарапайым адам үшін нені білдіреді

Сіз ешқашан консалтинг тапсырыс бермесеңіз де, McKinsey өміріңізге әсер етеді. Оның ұсынымдары банктің қанша адамды қысқартатынын, ритейлердің қай бөлімшелерді жабатынын және мемлекеттік компанияның процестерді қалай қайта құратынын анықтайды. Ал McKinsey Global Institute баяндамалары жұмыстың болашағы туралы әңгіменің шеңберін белгілейді. Соңғы мысал — АҚШ-тағы мамандық ауыстыру туралы баяндама: 2035 жылға қарай 36 млн жұмыс орнына сұраныс жоғалады, бірақ 40 млн-нан астам жаңа орын пайда болады. Жұмыстан шығару бойынша ұқсас көріністі Challenger, Gray & Christmas да көрсетеді.

Ақша

McKinsey — жеке серіктестік фирма, есептілігін ашпайды. Forbes бағалауы бойынша, оның түсімі шамамен $16 млрд, қызметкерлері шамамен 40 000 адам; фирманың 50-ден астам елде 100-ден астам кеңсесі бар. Wikipedia деректері бойынша, 2026 жылдың ақпанында McKinsey инвестициялық бөлімшесінің $20 млрд-тық активтерін басқаруды Neuberger Berman компаниясына берді.

Кім басқарады

Фирманы аға серіктестердің өздері — 700-ден астам адам — үш жылдық мерзімге сайлайтын жаһандық басқарушы серіктес басқарады. 2021 жылдан бері бұл лауазымды Сан-Франциско кеңсесінен Боб Стернфелс атқарады. 2024 жылғы 7 ақпанда ол екінші әрі соңғы мерзімге қайта сайланды, оның өзінде тек үшінші турда: финалда цифрлық практика басшысы Родни Земмелді жеңді. Стернфелстің алдындағы басшы Кевин Снидер 1970 жылдардың ортасынан бері екінші мерзімге қалдырылмаған алғашқы басшы болды.

Қызықты деректер

• McKinsey-дің ресми түрде штаб-пәтері жоқ: басқарушы серіктес қай кеңседе жұмыс істейтінін өзі таңдайды. Әдетте фирманы Нью-Йоркке «тіркейді».
• Компания парниктік газ шығарындыларын азайту шығындарының қисықтарын (MAC curves, 2007) алғашқылардың бірі болып құрды — олар әлі күнге дейін климат саясатында қолданылады.
• McKinsey кеңесшілерінің «Valuation» кітабы 1990 жылдан бері шығып келеді және компанияларды бағалау бойынша оқулық саналады.
• Боб Стернфелс Harvard Business Review-ге McKinsey-де 60 000 «қызметкер» жұмыс істейтінін айтты: 40 000 адам және 20 000 ЖИ-агент.

Қазір не болып жатыр (2026)

McKinsey соңғы онжылдықтардағы ең үлкен қайта құруды бастан өткеріп жатыр. Фирма өзінің Lilli ЖИ-платформасын жаппай енгізуде: 2026 жылдың басында 40 000 адамға шамамен 20 000 ЖИ-агент келді, ал бұдан бір жарым жыл бұрын олар небәрі 3 000 болатын. Lilli тіпті әңгімелесулерде де қолданылады: үміткерлердің ЖИ-ге тапсырма қою және нәтижені сыни бағалау қабілеті тексеріледі. Стернфелс сағат үшін төлемнен нәтиже үшін төлемге көшу туралы айтады. McKinsey әлемді миллиондаған адамның қайта оқуына тура келетіні туралы ескертіп жатқанда, фирманың өзін де ол жазып жүрген технологиялар өзгертуде.

Дереккөздер: Wikipedia — McKinsey & Company, Forbes — McKinsey & Company профилі, McKinsey — Қазақстандағы кеңсе, McKinsey — компания туралы, Al Jazeera — опиоид ісі бойынша $650 млн-дық келісім, Consultancy.com.au — Боб Стернфелстің қайта сайлануы, HR Grapevine — 20 000 ЖИ-агент және Lilli, McKinsey Global Institute — «Workforce in Motion» баяндамасы