arXiv

Егер сен OpenAI-дың жаңа моделі, бөлшектер физикасындағы серпіліс немесе Google-дың жаңа алгоритмі туралы естісең, бұл жұмысты бірінші болып журнал редакциясы емес, arXiv көргені анық. Бұл — ғылыми препринттердің тегін мұрағаты, яғни ғалымдар рецензиядан бұрын жариялайтын мақалалар жинағы. Ол арқылы бүкіл әлемдегі физиктердің, математиктердің, бағдарламашылар мен ЖИ-зертханалардың нәтижелері өтеді: 3 млн-нан астам жұмыс және ай сайын ондаған мың жаңа мақала. 2026 жылы arXiv-те бірден екі бетбұрыс болды: ол Корнелл университетінің қамқорынан шығып, тәуелсіз коммерциялық емес ұйымға айналды, ал 1 қазаннан бастап авторларды алғаш рет айына екі мақаламен шектеді — өйткені нейрожелілер модераторларды мәтінге көміп тастады. Әлемдік ғылымның басты витринасы қалай құрылғанын және оның сүзгілері неге сыр бере бастағанын талдаймыз.

Шығу тегі: Лос-Аламос, 1991

arXiv 1991 жылғы 14 тамызда Лос-Аламос ұлттық зертханасында — бір кездері атом бомбасы жасалған жерде пайда болды. Оны Гарвард түлегі, Корнеллде докторлық дәреже алған, өріс кванттық теориясы мен ішек теориясымен айналысқан теоретик-физик Пол Гинспарг ойлап тапты. Алғашында бұл жоғары энергиялар физиктері арасында препринт алмасуға арналған жай сервер болды: ғалымдар журнал рецензиясын — ол айларға созылуы мүмкін еді — күтпей-ақ жұмыстарын сонда жіберетін.

Мұрағат xxx.lanl.gov мекенжайында орналасып, LANL preprint archive деп аталды. arXiv атауы кейін шықты: Гинспарг нұсқаларды әйелімен талқылаған, archive сөзі бос болмағандықтан, «chi» әрпі «X»-ке ауыстырылды (грекше «хи» X деп жазылады), ал соңындағы «e» симметрия үшін алынып тасталды. «Архив» деп оқылады.

Корнелл және өсу (2001–2014)

2001 жылы Гинспарг Корнелл университетінің физика және информатика профессоры болып, мұрағатты өзімен бірге алып кетті. Сайт arxiv.org доменіне көшті. 2002 жылы Гинспарг Макартур стипендиясын — «данышпандар гранты» атанған марапатты алды.

Сол 2002 жыл arXiv-ке басты аңызын сыйлады. Қарашада математик Григорий Перельман сонда Пуанкаре болжамын — математиканың ең атақты есептерінің бірін — дәлелдеген жұмысын жариялады. Ол оны рецензияланатын журналға ешқашан жібермеді: мақала arXiv-те препринт күйінде қалды, ал ғылыми әлем дәлелді тікелей сол жерден тексерді. Бұл arXiv-тің ғылым үшін көптеген журналдан маңыздырақ болғанының ең жарқын мысалы.

Өсу жылдам болды:

• 2008 жылғы 3 қазан — 500 мың мақала;
• 2014 жылдың соңы — 1 млн;
• 2021 жылдың соңы — 2 млн;
• 2026 жылғы шілдеге қарай — 3,08 млн-нан астам.

Қоқысқа батып кетпеу үшін arXiv 2004 жылы кепілдік жүйесін енгізді: бірқатар бөлімдерде жаңа авторға бұрын жарияланған ғалымның мақұлдауы қажет. Танылған ғылыми ұйымдардың қызметкерлері оны автоматты түрде алады.

Ақша және мүшелік моделі (2010 жылдар)

arXiv ұзақ уақыт бойы өте арзан жоба болды. 2013–2017 жылдары оның жылдық бюджеті шамамен $826 мың болған — әлемдік ғылым сүйенетін инфрақұрылым үшін тиын-тебен. 2010 жылы мүшелік моделі пайда болды: университеттер мен зертханалар деңгейіне қарай жылына $1000-нан $4400-ге дейін жарна төлейді. Басты демеушілер Корнелл кітапханасы және гранттар, соның ішінде қоса қаржыландыру шартымен грант берген Simons Foundation қоры болды.

2021 жылы Nature журналы arXiv-ті «ғылымды өзгерткен 10 компьютерлік кодтың» тізіміне енгізді. 2022 жылғы қаңтардан бастап мұрағаттағы әр мақалаға DataCite-пен серіктестікте DOI — тұрақты цифрлық сәйкестендіргіш беріледі.

Модель қалай жұмыс істейді

arXiv — журнал емес. Мақалалар рецензиядан өтпейді, бірақ модерациядан өтеді: ерікті модераторлар жұмыстың тақырыпқа сай келетінін және ғылыми құндылығы бар-жоғын қарайды. arXiv-тің өзі жариялау оның мазмұнды мақұлдағанын білдірмейтінін атап өтеді.

• Авторлар үшін — тегін: жариялағаны үшін ешқандай төлем жоқ.
• Оқырмандар үшін — тегін: барлық мақала ашық қолжетімді, оған қоса іздеу мен жүктеуге арналған API бар.
• Бөлімдер — сегіз сала: физика, математика, компьютерлік ғылымдар, сандық биология, сандық қаржы, статистика, электротехника және жүйелік ғылымдар, экономика.
• Лицензиялар — автор өзі таңдайды: қоғамдық игілік, Creative Commons-тың бірнеше нұсқасы немесе авторлық құқықты сақтай отырып arXiv үшін эксклюзивті емес лицензия.
• Жылдамдық — жұмыс журналдардағыдай айлар емес, күндер ішінде ашық қолжетімді болады.

Дәл жылдамдық arXiv-ті ЖИ индустриясының басты алаңына айналдырды. Зертханалар мен стартаптарға нәтижені бірінші болып бекіту маңызды, ал журнал рецензиясы бұған тым баяу. Нейрожелілер туралы көптеген айтулы жұмыстар алдымен дәл сонда жарық көрді.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Ашықтық — arXiv-тің әрі күші, әрі әлсіздігі. 2024 жылғы желтоқсанға қарай мұрағаттан 14 мыңға жуық препринт кері қайтарылды, басты себеп — жұмыстардың өзіндегі «шешуші қателер».

Нағыз проблемалар генеративті ЖИ-мен басталды. Шынайы көрінетін ғылыми мәтін жазу тегін дерлік болды, ал модераторлар — санын көбейту мүмкін емес еріктілер. Жауап шаралары бірінен соң бірі енгізілді:

• 2025 жыл — computer science бөлімінде шолу мақалалары мен позициялық мақалалар рецензияланатын басылым мақұлдағаннан кейін ғана қабылданады;
• 2026 жылғы мамыр — «бір соққы» ережесі: ойдан шығарылған сілтемелер немесе мәтінде ұмытылып қалған тілдік модельге арналған нұсқаулық үшін автор бір жылға бан алады, кейін тек рецензиядан соң ғана жариялай алады;
• 2026 жылғы 1 қазан — бәріне ортақ шек: күнтізбелік айда екі жұмыстан артық емес және бір мезгілде тексерісте үштен артық емес.

2026 жылғы шектеулер: бәрін түсіндіретін сандар

Мәселенің ауқымын arXiv өз блогында көрсетті:

• 2016 жылғы қыркүйек — 9869 жұмыс жіберілген;
• 2024 жылғы қыркүйек — 20 569;
• 2026 жылғы қыркүйек — 40 363, екі жыл бұрынғыдан екі есе көп;
• 2026 жылғы қыркүйектің өзінде қолдау қызметіне 9 мыңға жуық өтініш түсті;
• жасанды интеллектке арналған cs.AI бөлімі 2024–2026 жылдары алты еседен астам өсті.

«Авторлардың салыстырмалы түрде шағын бөлігі сапасыз жұмыстарды көп мөлшерде жіберіп, модераторлардың уақытын пропорционалды емес көп алады», — деп түсіндірді Орегон штаты университетінің құрметті профессоры, arXiv редакциялық консультативтік кеңесінің төрағасы Томас Диттерих.

Шешім ғылыми қауымдастықты екіге бөлді. ЖИ зерттеушісі Натан Ламберт оны «arXiv-тің баяу өлімінің бастапқы кезеңі» деп атады: оның пікірінше, алаң қақпаны тарылтпай, бәрін дерлік қабылдап, сапасын кейін сұрыптауы керек. Ал In the Dark блогының авторы, астрофизик Питер Коулз, керісінше, шекті амалсыз шара санайды және саңылауды көрсетеді: квота жіберушіге қарай есептеледі, сондықтан ірі коллаборациялар мақалаларды тең авторлар арасында бөле алады. Толығырақ — arXiv-тің жаңа шектеулері туралы жаңалығымызда.

Бұл ғалым мен оқырман үшін нені білдіреді

Қазақстандық ғалым үшін, ірі батыс орталықтарынан тыс кез келген зерттеуші сияқты, arXiv — әлемдік аудиторияға жетудің ең қысқа жолы: жұмыс Стэнфорд пен Токиодағы әріптестерге олардың өз зертханаларының мақалаларымен бір мезетте көрінеді, оның үстіне жариялау тегін. Жаңа квоталар тактиканы өзгертеді: енді өзара байланысты жұмыстар сериясын немесе жедел түзетуді жоспарлауға тура келеді, ал модерация кезегі ай басында-ақ жаңа жіберулерге тосқауыл болуы мүмкін.

ЖИ мен технологияларды бақылайтын оқырман үшін arXiv бастапқы дереккөз болып қала береді. Жаңалықта «зерттеушілер көрсетті» делінсе, сілтеме көбіне сонда апарады. Бірақ бастысын ұмытпаған жөн: препринт — тексерілген факт емес. arXiv қоқысты сүзеді, бірақ тұжырымдарды рецензияламайды, ал ЖИ мәтіндері көбейген сайын бұл сүзгі барған сайын қиын жұмыс істейді.

Ақша

Соңғы жылдары arXiv бюджеті шамамен он есеге өсті. Жария есепке сәйкес, 2025 қаржы жылында (2025 жылғы 30 маусымға дейін) кірістер $6,41 млн, шығыстар $6,71 млн болды. Кірістің құрамы:

• гранттық қаржыландыру — $3,67 млн;
• қайырымдылық және қатысушы ұйымдардың жарналары — $1,66 млн;
• Корнеллдің заттай үлесі — $0,82 млн;
• өзге кірістер — $0,25 млн.

2026 қаржы жылына $8,38 млн кіріс пен $8,85 млн шығыс жоспарланған, оның $4,28 млн-ы — персоналға. Бұған қоса Simons Foundation мен Schmidt Sciences бұлтқа көшу мен кодты жаңғыртуға $10 млн бөлді. Қазіргі басты қаржы көздері — Simons Foundation International қоры, қатысушы ұйымдар және жеке демеушілер.

Кім басқарады

2026 жылғы 1 шілдеде arXiv Корнеллдегі 25 жылдан кейін тәуелсіз коммерциялық емес ұйымға айналды. Штаб-пәтері Нью-Йорктегі Cornell Tech кампусында, Tata Innovation Center ғимаратында қалды.

2026 жылғы 17 тамызда arXiv-тің алғашқы бас директоры Пенелопа Льюис болды — Пенсильвания штаты университетінің химия докторы, ғылыми баспа ісінде жиырма жылға жуық басшылық қызметте істеген: соңғы лауазымы AIP Publishing-тің баспа ісі жөніндегі директоры болған, оған дейін Америка химия қоғамында жұмыс істеген. «arXiv ғылыми зерттеулер үшін таптырмас платформаға айналды… Оның алғашқы CEO-сы болу мен үшін үлкен мәртебе», — деді ол.

Директорлар кеңесіне Токио университетінің, Абдус Салам атындағы Халықаралық теориялық физика орталығының, Барселона университетінің, Корнеллдің, Cornell Tech-тің және Simons Foundation-ның ғалымдары мен басқарушылары кірді. Жұмысты үш консультативтік кеңес — редакциялық, ғылыми және ұйымдар кеңесі бағыттайды, ал модерацияны еріктілер атқарады.

Негізін қалаушы Пол Гинспарг Корнелл профессоры болып қала береді. Оның марапаттары арасында Макартур стипендиясы (2002) және Эйнштейн қорының сыйлығы (2021) бар.

Қызықты деректер

• Атаудағы X — грекше «хи» әрпі, сондықтан arXiv «архив» деп оқылады.
• Пуанкаре болжамының дәлелін Перельман журналда ешқашан жарияламаған — ол arXiv-те препринт күйінде тұр.
• 2021 жылы Nature arXiv-ті ғылымды өзгерткен кодтармен қатар қойды.
• Мұрағат 1 млн мақала межесін 2014 жылы өтті, ал келесі миллионды небәрі жеті жылда жинады.
• 2026 жылғы arXiv бюджеті 2013–2017 жылдармен салыстырғанда он еседен астам өсті — ол кезде жылына шамамен $826 мың болса, қазір жоспар бойынша $8,4 млн.

Қазір не болып жатыр (2026)

arXiv жаңа дәуірге бірден екі сын-қатермен кіріп отыр. Тәуелсіз ұйым ретінде ол алғаш рет ақшаға, адамдарға және технологияларға өзі жауап береді — әрі бұлтқа көшуге миллиондар жұмсайды. Ал ғылыми препринттердің басты алаңы ретінде генеративті ЖИ-мен күрестің алдыңғы шебінде тұр: 2026 жылдың басынан бері мұрағатқа айына орта есеппен 27,5 мың жұмыс келді, ал қыркүйекте — 40 мыңнан астам. Екі мақала шегі — ашықтықты сақтап, машиналар адамдар оқып үлгергеннен жылдам жазатын мәтіндерге батып кетпеуге бола ма, соның сынағы.

Дереккөздер: Wikipedia — arXiv тарихы, arXiv — жоба туралы, arXiv — шектеулердің жаңа саясаты, arXiv — FY25–FY26 бюджеті, FingerLakes1 — тәуелсіз КЕҰ-ға өту, InfoDocket — алғашқы CEO және директорлар кеңесі, Startup Fortune — зерттеушілердің реакциясы және бұрынғы шаралар, In the Dark — Питер Коулз шек туралы, Wikipedia — Пол Гинспарг