Дархан Төлегенов

Дархан Төлегенов қатал қазақстандық кино түсіреді: қылмысқа араласқан балалар үйінің түлектері, есірткі саудасы, 90-жылдардағы Маңғыстаудың мұнай соғыстары. 2026 жылғы қазанда оның үш ана туралы «Кіндік» драмасы Азияның басты кинофестивальдерінің бірі — Пусанда жүлде алды. Оралдан шыққан режиссёр атаққа қызықпайды. Өзі туралы былай дейді: «Мен интровертпін, тіпті өз премьераларымда да өзімді жайсыз сезінемін».

Орал, Алматы және актёрлік бөлім

Төлегенов 1993 жылы Батыс Қазақстандағы Орал қаласында туған. 15 жасында Алматыға кетіп, Елебеков атындағы колледждің драма бөліміне түсті. Үш жыл актёрлік шеберлікті оқып, колледжді үздік бітірді.

Өзінің айтуынша, режиссёр болуды одан әлдеқайда ерте — жеті жасында «Гладиаторды» көргенде шешкен. Ридли Скотт пен Кристофер Нолан әлі күнге дейін ол үлгі тұтатын режиссёрлер. Актёрлік тәжірибесі де кәдеге асты: фильмографиясында «Алаяқтар» фильміндегі шағын рөл бар.

Жүргенов академиясы және қысқа метр (2012–2017)

2012 жылы Төлегенов Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясына түсті. Академиялық ұтқырлық бағдарламасымен үш айға Лос-Анджелеске оқуға барды. Кейін Иранның «Фаджр» кинофестивалінің Talent Campus бағдарламасынан өтті — онда студенттерге Мәжид Мәжиди деңгейіндегі режиссёрлер жетекшілік етеді. Ұстазы ретінде Аманжол Айтуаровты атайды.

Толықметражды киноға дейін Төлегенов сегіз қысқаметражды фильм түсірді. Солардың бірімен алғаш рет шетелге — Бішкектегі қысқа метр фестиваліне барды да, бірден Гран-при алды.

Ең үлкен дүмпу тудырғаны — «Бағыт». Бұл қысқа драманы ол 2016 жылы өзі жазып, өзі түсірді, премьерасы Zhaik Film Fest-те өтті. 2017 жылғы мамырда фильм Канн кинофестивалінің Short Film Corner бағдарламасына іріктелді. Ол кезде Төлегенов 24 жаста еді, ал сол жылы Каннға баратын жалғыз қазақстандық режиссёр болды.

«Ағайындылар»: толықметражды дебют (2019–2023)

Алғашқы үлкен фильмнің идеясы Төлегеновке шамамен 2019 жылы келді. Тақырыбы жеке өмірінен: режиссёрдің інісі бар. «Ағайындылардың» кейіпкері Ақжол балалар үйінен шығып, қылмысқа араласады және туған ағасы бар екенін біледі. Екеуі бірге әкесін іздеуге аттанады. Режиссёр фильмнің басты сұрағын былай қойды: өмірдің жағдайы күшті ме, әлде қан ба?

Жоба Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығының екінші питчингінде жеңіп, түсірілімді сол орталық қаржыландырды. Сценарийді Ален Рахметалиев Төлегеновпен бірге жазды. Продюсері — Максим Ақбаров, креативті продюсері — 2021 жылғы мамырда қайтыс болған Фархат Әбдірайымов. Басты рөлдерге кастинг үш айға созылып, 200-ден астам үміткер қаралды. Ақжол мен оның ағасын Жүргенов академиясының студенттері Әлішер Исмаилов пен Айбар Салы ойнады, фильмде Азат Жұмаділ де түсті. Түсірілім Батыс Қазақстанда өтті.

2022 жылғы қыркүйекте «Ағайындылар» Германиядағы Ольденбург кинофестивалінің бағдарламасына енген алғашқы қазақстандық фильм болды. Тәуелсіз киноның белгілі фестивалі картинаға қазылар алқасының «Кино рухы» арнайы жүлдесін берді. 2023 жылы фильм Азия-Тынық мұхиты кино сыйлығының (APSA) «Үздік режиссёр» санатына ілікті, ал Төлегенов қазір оның академиясының мүшесі.

«Қонақтар» және жемқорлық туралы кино (2022)

Екінші толық метр ретінде Төлегенов «Қонақтар» экшн-драмасын қолға алды. Идея авторларының бірі тағы да Фархат Әбдірайымов болды. Сценарийді режиссёр Максим және Тимур Ақбаровтармен бірге жазды, сыбайлас жемқорлыққа қарсы ведомство қызметкерлері мен бұрынғы полицейлер кеңес берді. Оқиғасы мынадай: жергілікті полицейдің қызы жемқорлықтың құрбаны болады. Бір кездері өзі де теріс жолға түскен әке кінәлілерді жазалауға бел буады.

Басты рөлді Ержан Түсіпов сомдады. Түсірілім алдында ол екі айға жуық аптасына бес күн каскадёрлармен жаттықты. Оның қызы Әсел рөлін жас актриса Дильназ Құрманғалиева ойнады. Түсірілім 2022 жылғы 21 қыркүйекте Балқашта басталды. Режиссёрдің айтуынша, фильмнің жартысына жуығы — экшн. Жемқорлық туралы ойын ол қарапайым жеткізді: онымен күрес ұзаққа созылады, әркім өзінен бастауы керек. БАҚ режиссёрдің фильмографиясында «Жаза» драмасын да атайды.

«SHEKER. Соңғы мүмкіндік» (2024)

Келесі жоба — ең танымал қазақстандық сериалдардың бірінің жалғасы. «Шекер» 2020 жылы шықты. Онда ақша үшін есірткі саудасына кеткен студент Алдияр туралы айтылады. Бірінші маусымның алғашқы сериясын YouTube-та 6,3 млн-нан астам рет көрді.

Толықметражды финал — «SHEKER. Соңғы мүмкіндікті» Төлегенов түсірді. Алдияр түрмеде отыр. Егер есірткі картелінің кураторын тапса, оны мерзімінен бұрын босатуға уәде береді. Рөлдерде — Азат Жұмаділ, Ансар Ильясов, Ержан Түсіпов, Берік Айтжанов және Ғани Құлжанов. Фильм Қазақстан прокатына 2024 жылғы 7 қарашада шықты, алғашқы күндері көрермендер сеанстарға билетті түгел сатып алды. 2025 жылғы қаңтарда картина Өзбекстан прокатына шықты.

«Мұнай» және сериалдар (2025)

«Мұнайда» Төлегенов оқиғаны 90-жылдардағы Маңғыстауға көшірді. Бұл — бандитизм, жұмыссыздық пен мұнай заманы. Бәсекелес екі топтың көшбасшылары өңірдегі билік пен мұнай ресурстарын бөліседі. Оларға жан-жақтан қысым көп: отбасы, құқық қорғау органдары және үшінші топ. Басты рөлдерде — Ақнұр Рахат пен Нысанбек Жұбанаев.

Түсірілім жағалауда, Ақтаудың өнеркәсіп аймақтары мен шеттерінде өтті, кейбір эпизодтар Жаңаөзенде түсірілді. Режиссёр Атырауды емес, Маңғыстауды таңдады — себебі өңірдің өзіндік эстетикасы бар. «Мұнай тақырыбының өзі өте кинематографиялық», — деді ол. Алғашқы екі серияның жабық премьерасы 2025 жылғы 27 қарашада Ақтауда өтті.

«Мұнайдан» бөлек, Төлегеновтің «Хан аңы» және авиация туралы «Дала қырандары» сериалдары бар.

«Кіндік» және Пусан (2026)

«Кіндік» (The Cord) алғашында сериал ретінде ойластырылған. Сценарийді оқығаннан кейін Төлегенов толықметражды нұсқасын да түсіруді ұсынды. Нәтижесінде оқиғаның екі форматы бар: 35–40 минуттық алты серия және шамамен екі сағаттық фильм.

Сюжет балалары бір элиталық мектепте оқитын үш ананың төңірегінде өрбиді. Мектепте қылмыс болады. Әр кейіпкер өз баласын қорғау үшін байланыстарын іске қосады, ал әйелдердің достығы күйрейді. Авторлар фильмді ананың соқыр махаббаты туралы драма деп атайды. Басты рөлдерде — Әйгерім Ақканат Мұстафа, Толқын Нұрбекова және Әсел Ақбарова.

Картина 31-Пусан кинофестивалінің «Көзқарас» секциясына — тәуелсіз азиялық киноның 23 фильмінің қатарына іріктелді. Пусандағы көрсетілім әлемдік премьера болды, ал 2026 жылғы 14 қазанда «Кіндік» Үндістан халықаралық кинофестивалінің «Азия көзқарасы» жүлдесін алды. Толығырақ — «Кіндіктің» Пусандағы жүлдесі туралы жаңалықта және Қазақстанның Пусанға не апарғаны туралы материалда.

Қалай жұмыс істейді

Төлегенов киноны иррационал өнер деп атайды: екі элементті қосқанда не шығатынын алдын ала білмейсің — химиядағыдай. Кәсіби емес актёрлермен жұмыс істеуден қорықпайды, оларды типажына қарай таңдайды. Бірақ сәтсіздікке кәсіби актёрлерді де кінәламайды: бәрін анық режиссура мен дайындық шешеді. Фестивальдерді таныстықтар мен бәсеке рухы үшін бағалайды. Өзін бизнесмен емес, суретші санайды. Қазақстан киносының басты мәселесін бір нәрседен көреді: «Бізге шынымен жетпейтін жалғыз нәрсе — бюджет».

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

«Кіндік» Пусаннан жүлдемен оралды. Фильмнің Қазақстан прокатына шығатын күні әлі жарияланған жоқ.

Дереккөздер: Asia Pacific Screen Awards — өмірбаяны және номинациясы, The Times of Central Asia — мансабы мен «Кіндік» туралы сұхбат, Informburo — «Бағыт» Каннда, Informburo — кино және «Қонақтар» туралы сұхбат, Informburo — «Қонақтардың» түсірілімі, Караван — «Ағайындылардың» түсірілімі, Караван — Ольденбургтегі жүлде, Nur.kz — «SHEKER. Соңғы мүмкіндік» премьерасы, Afisha.uz — «Шекер» Өзбекстанда, Lada.kz — «Мұнай» премьерасы, Liter.kz — «Кіндік» Пусан бағдарламасында