Қайрат Шарипбаев

Қайрат Шарипбаев Қазақстанның газ тігінен басқару жүйесін отыз жылға жуық құрды, ал шыңнан бір күнде кетті. Алғашқы дипломы бойынша агроном. Алматы маңындағы кеңшардан QazaqGaz басқарма төрағасының креслосына дейін жетті. 2022 жылғы қаңтарда, Қаңтар оқиғасынан он күн өткен соң, өз еркімен кету туралы өтініш жазды. Сол күндері оның есімі әлемдік агенттіктерде газшы ретінде емес, басқа себеппен шықты: Дариға Назарбаеваның ұлы оны анасының күйеуі деп атады. Бүгін Шарипбаев қайтадан жаңалықтарда — отбасына байланысты активтер себепті. 2026 жылғы қазанда «Ақтөбе ЖЭО» Шарипбаевтар отбасынан АХҚО-да тіркелген қорға өтті.

Шығу тегі және білімі

Қайрат Каматайұлы Шарипбаев 1963 жылы 16 тамызда Алматы облысы Жамбыл ауданының Ақтерек ауылында туған. 1985 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «ғалым-агроном» мамандығы бойынша бітірді. Екінші білімді ересек кәсіпкер болғанда алды: 1999 жылы Абай атындағы Алматы университетінің экономист-маркетолог дипломы. 2002 жылы Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқару тақырыбында саяси ғылымдар кандидаты атағын қорғады.

Кеңшар, қойма және алғашқы бизнес: 1985–1999

Мансабы тура мағынасында жерден басталды. Институттан кейін Шарипбаев Іле ауданындағы «Рассвет» кеңшарында агроном болды, кейін облыстық өсімдік қорғау станциясында жұмыс істеді. Көкөніс қоймасында қоймашы болып, Фрунзе ОРПО-сын басқарды.

Одақтың ыдырауы басқа жол ашты. 1993–1999 жылдары Шарипбаев жеке компанияларды басқарды: «Көктем» ЖШС, «Шын-Асыл» АҚ және «Жетісу» ЖШС. Бұл алты жылдық жеке бизнес туралы ашық дереккөздерде мәлімет аз, бірақ мемлекеттік жүйеге ол дәл осы тәжірибемен келді.

Тараз, баспа, газ және темір жол: 1999–2009

1999–2000 жылдары Шарипбаев Тараз қаласы әкімінің орынбасары болды. Одан кейін қайтадан корпоративтік секторға оралды: «Дәуір» ЖАҚ-тың бірінші вице-президенті, «Кітап» баспа үйінің президенті.

2002 жылы бүкіл кейінгі мансабын айқындаған бетбұрыс болды. Шарипбаев магистральдық газ құбырларының операторы — «Интергаз Орталық Азия» ЖАҚ-қа газ тасымалдау және маркетинг департаментінің директоры болып келді. Кейін бас директордың маркетинг және коммерция жөніндегі орынбасары болды. 2005–2006 жылдары «Қазақстан темір жолында» бірінші вице-президенттің кеңесшісі және коммерция жөніндегі басқарушы директор қызметін атқарды.

2006–2009 жылдары Шарипбаев «Данко» АҚ директорлар кеңесін басқарды. Бұл атауды есте сақтаған жөн: көп жылдан кейін DanKo түбірі бар компаниялар Шарипбаевтар отбасы активтерінің иелік тізбегінде пайда болады.

Газ тігінен басқару жүйесі: 2009–2020

2009 жылы Шарипбаев «ҚазТрансГаз Аймақ» бас директоры болды. Бұл компания газды өңірлердегі тұтынушыларға жеткізеді. Бес жыл бойы тарату желілеріне жауап берді, ал 2014 жылы бас компания — «ҚазТрансГазды» басқарды.

Одан әрі «ҚазМұнайГаз» тобының ішінде көтерілді:

• 2014 жылғы қазан — 2015 жылғы желтоқсан: ҚМГ басқарма мүшесі;
• 2015 жылғы желтоқсаннан: «ҚазТрансГаз» директорлар кеңесінің төрағасы;
• 2016 жылғы тамыз — 2019 жылғы ақпан: ҚМГ-ның газ тасымалдау және маркетинг жөніндегі атқарушы вице-президенті;
• 2019 жылғы ақпан — 2020 жылғы қараша: ҚМГ басқарма төрағасының осы бағыттағы орынбасары.

Қазақстан газы Қытай нарығына дәл осы жылдары шықты. 2017 жылы Forbes Kazakhstan қазақстандық газға «Аспан асты еліне жол ашылғанын» жазды, ал 2019 жылы «ҚазТрансГаз қарқын алып жатыр» деді.

ҚазТрансГаз бен QazaqGaz басында: 2020–2022

2020 жылы 9 қарашада Шарипбаев «ҚазТрансГаз» басқарма төрағасы болды. ҚМГ басқарма төрағасының газ жөніндегі орынбасары қызметі де өзінде қалды. Ол кеткен директорлар кеңесін Астананың бұрынғы әкімі, Президент Әкімшілігінің бұрынғы басшысы Әділбек Жақсыбеков басқарды.

2021 жылғы қыркүйекте Шарипбаев Қасым-Жомарт Тоқаевқа топтың сегіз айлық жұмысы туралы баяндады. Президент газдандыру жөніндегі жобаларды қолдап, салаға қатысты бірқатар міндет қойды. 2022 жылғы қаңтарға қарай компания QazaqGaz ұлттық компаниясы деп аталып үлгерді.

Бәрі тез бітті. 2022 жылғы қаңтардың басында Маңғыстаудағы отын қымбаттауынан басталған наразылық бүкіл елге тарады. 14 қаңтарда QazaqGaz директорлар кеңесі Шарипбаевтың өкілеттігін «берген өтінішіне сәйкес» мерзімінен бұрын тоқтатты. Себебі аталмады. Он күннен кейін компания басшысының міндетін Ибулла Серді атқара бастады.

Назарбаевтар отбасымен байланысы

Сол күндері, 2022 жылғы 15 қаңтарда Reuters Нұрсұлтан Назарбаевтың туыстары энергетика компанияларынан кетіп жатқанын хабарлады. Агенттік Шарипбаевтың экс-президенттің үлкен қызы Дариға Назарбаеваға үйленгенін жазды. Мұны әлеуметтік желіде Дариғаның ұлы мәлімдеген. Шарипбаев та, Дариға Назарбаева да бұл қарым-қатынасқа пікір білдірмеді.

Ресми көрініс күрделірек. Orda.kz мәліметінше, Ақтөбе мұнай жабдықтары зауытының үлестес тұлғалар тізімінде Шарипбаевтың ресми әйелі ретінде Жанар Сейдвалиева көрсетілген. Содан бері қазақстандық БАҚ оны Дариға Назарбаеваның «күйеуі» деп тырнақшамен немесе баспасөзге сілтеме жасап атайды.

Шарипбаевтың белгілі екі баласы бар: қызы Қорлан Шарипбаева және әкесінің тегін енді қолданбайтын, Данияр Қайрат болып тіркелген ұлы Данияр.

Ақша және отбасылық активтер

Шарипбаевтың жеке байлығына сенімді баға жоқ: ол Forbes Kazakhstan рейтингтерінде жоқ. Есесіне журналистер оның отбасына байланысты компаниялар тізбегін жақсы сипаттады.

• Қашағандағы газ. GPC Investment компаниясы Қашағанда жылына 1 млрд текше метр шикі газ өңдейтін зауыт салып жатты. Оны Forbes Kazakhstan Шарипбаевтың құрылымы деп атайтын Tau Bereke Group бақылады. 2022 жылдың жазында GPC Investment-тің 100% үлесі сыйға тарту шарты бойынша мемлекетке берілді. 2022 жылдың соңында компания активтері 51,1 млрд теңге болды. 2024 жылғы қаңтарда ол «Самұрық-Қазына» портфеліне түсті, кейін QazaqGaz-ға өтті.
• Ақтөбе энергетикасы. Kursiv дерегінше, электр қуатын жеткізетін табиғи монополист — ақтөбелік «Энергосистема» Inform System-ге тиесілі. Оның тең иелері Қорлан Шарипбаеваның Asia W Partnership компаниясы және DanKo Commerce болған. DanKo Commerce-ке Әмірліктегі Orizzonte Solido Group FZE арқылы Данияр Қайрат иелік етеді. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында «Энергосистема» 35,6 млрд теңге түсіммен 6,4 млрд теңге пайда тапты.
• «Ақтөбе ЖЭО». Елдің батысындағы ең ірі жылу электр станциясы да Inform System-ге тиесілі болған. 2025 жылы ол 33,9 млрд теңге түсіммен 6,1 млрд теңге пайда тапты.

QazaqGaz активтері төңірегіндегі даулар

Шарипбаев кеткен соң журналистер газ тобы төңірегіндегі мәмілелерді зерттей бастады. 2024 жылғы желтоқсанда Orda.kz QazaqGaz құбырлары мен жылжымайтын мүлкі жеке қолға, бәлкім, арзанға өткенін жазды. Басылым Алматыдағы Ратушный көшесіндегі «Интергаз Орталық Азия» өндірістік базасының аукционда 1,6 млрд теңгеге сатылғанын бақылады. Orda Шарипбаев пен сатып алушылар арасындағы тікелей байланысты анықтаған жоқ, оның пікірін де келтірмейді.

2024 жылғы сәуірде Бас прокуратура «Бәйтерек SA» ЖШС мүддесі үшін өкілеттікті асыра пайдалану ісі бойынша QazaqGaz басшылығына қатысты тергеуді қылмыс құрамы болмағандықтан тоқтатты. Ведомство бөлек түсіндірді: тексерілген кезең ол кеткеннен кейін басталғандықтан, Шарипбаевтың әрекеттері бұл іс аясында қаралмаған.

Марапаттары

• 2004 — Амангелді газ кен орнын игергені үшін құрмет грамотасы;
• 2008 — KazEnergy-дің «Газ саласын дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін» медалі;
• 2010 — «Құрмет» ордені;
• 2011 және 2016 — Қазақстан тәуелсіздігінің 20 және 25 жылдығына арналған мерейтойлық медальдар.

Шарипбаев «Нұр Отан» партиясы саяси кеңесінің мүшесі де болған.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

2022 жылғы қаңтардан бері Шарипбаевтың қоғамдық лауазымы жоқ, өзі сұхбат бермейді. Ол туралы жаңалықтар енді отбасылық активтер туралы жаңалықтар. 2026 жылғы тамызда «Энергосистема» желілерді жаңғырту үшін Қазақстанның Даму банкіне несие өтінімін берді. 2026 жылғы тамыз–қазанда Inform System, онымен бірге «Ақтөбе ЖЭО» бақылауы АХҚО-да тіркелген Central Asia Warehouse Private Equity Fund қорына өтті. Қордың құрылтайшысы — KIDF басқарушы компаниясының бұрынғы басшысы Асет Абдығаппаровтың бақылауындағы Provident Fiduciary.

Дереккөздер: Inbusiness.kz — Қайрат Шарипбаевтың досьесі, Kapital.kz — досье және марапаттар, Tengrinews — QazaqGaz басшысы қызметінен кетуі, Forbes Kazakhstan — ҚазТрансГаз басшысы болып тағайындалуы, Nur.kz — Тоқаевпен кездесу, Reuters (Al Arabiya) — Назарбаевтың туыстары энергетика компанияларынан кетті, Forbes Kazakhstan — GPC Investment және Қашағандағы зауыт, Kursiv — Шарипбаевтың балаларының компаниясы және ҚДБ несиесі, Orda.kz — QazaqGaz активтері төңірегіндегі мәмілелер, Forbes Kazakhstan — Бас прокуратура QazaqGaz ісі туралы