Марк Карпелес

25 жасында шағын биржа сатып алған француз екі жылдан кейін әлемдегі биткоин саудасының басым бөлігін сол биржада ұстап отырды. Кейін биржа құлады, одан жүздеген мың монета жоғалды, ал Марк Карпелестің өзі жапон түрмесінде бір жылға жуық отырды. Соңында сот басты айыптарды алып тастады. 2026 жылдың қазанында Mt. Gox-тың бұрынғы басшысы қайтадан жаңалыққа ілікті: ол жалған Ledger әмиянын ашып, ұрылар ақша шығарған жасырын тыңшы платаны көрсетті.

Шыққан ортасы және мектебі

Марк Робер Карпелес 1985 жылы 1 маусымда Франция шығысындағы Дижонның іргесіндегі Шенов қаласында туып, Дижонда өсті. 1995–2000 жылдары Шатийон-сюр-Марндағы Prieuré de Binson колледжінде оқыды. Кейін Парижге көшті: Claude Bernard лицейінде бір жыл оқып, 2003 жылы Louis Armand лицейін бітірді.

Заңмен қиындығы жас кезінде-ақ басталды. Францияда Карпелесті компьютерлік алаяқтық істері бойынша екі рет ұстады, біреуі үш айлық шартты жазамен аяқталды. 2010 жылы француз соты оны жеке серверге қатысты алаяқтық үшін сырттай бір жылға соттады. Ол кезде Карпелес Жапонияда тұрып жатқан еді.

Жапония және хостинг (2009–2010)

2009 жылы Карпелес Жапонияға көшіп, Tibanne атты шағын технологиялық компания ашты да, оның бас директоры болды. Компания Kalyhost брендімен веб-хостинг сатты, ал 2010 жылы төлемді биткоинмен қабылдай бастады. Өз бетімен үйренген бағдарламашы осылай криптоиндустрияға кірді. Ол кезде бұл сала бірнеше форумға ғана сыятын.

Mt. Gox: сатып алу және өрлеу (2011–2013)

Mt. Gox-ты америкалық бағдарламашы Джед Маккалеб ойлап тапқан. Алғашында бұл Magic: The Gathering Online ойынының карталарын айырбастайтын алаң болды, атауы да содан шыққан. 2010 жылы 18 шілдеде сайт биткоин биржасы ретінде іске қосылды. 2011 жылдың наурызында Маккалеб оны Карпелеске сатып, жаңа компанияның 12% акциясын өзіне қалдырды.

Бастауы ауыр болды. Карпелестің айтуынша, келісімге қол қойылған сәт пен серверлерге қолжетімділік алған сәттің арасында биржадан 80 000-ға жуық биткоин жоғалған. 2011 жылы 19 маусымда хакер аудитордың ұрланған аккаунтын пайдаланып, бағамды бір центке дейін құлатты, зардап $8,75 млн-нан асатын шоттарға тиді.

Биржа аман қалып, тез өсті. 2012 жылы Карпелес Bitcoin Foundation қорының негізін қалаушылардың бірі болып, 2014 жылдың ақпанына дейін оның кеңесінде отырды. 2013 жылдың сәуіріне қарай әлемдегі биткоин мәмілелерінің 70%-дан астамы Mt. Gox арқылы өтетін. Сол жылы АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі биржаның шоттарындағы $5 млн-ды тәркіледі: билік компания банк құжаттарында жалған мәлімет берді деп есептеді.

Карпелес кейін ол жылдары тәулігіне екі сағаттай ғана ұйықтағанын еске алды.

Күйреу (2014)

2014 жылы 7 ақпанда Mt. Gox ақша шығаруды тоқтатты. 24 ақпанда сауда тоқтап, сайт өшті. 28 ақпанда компания Токиода банкроттық туралы өтініш берді: міндеттемесі шамамен 6,5 млрд иен, активі 3,84 млрд иен болды. Биржа клиенттердің 750 000-ға жуық және өзінің 100 000-ға жуық биткоинін жоғалтқанын хабарлады. Ол кезде бұл жарты миллиард долларға жуық сома еді.

20 наурызда ескі әмияннан тағы 200 000-ға жуық BTC табылып, жетіспеушілік 650 000-ға дейін азайды. Сәуірде Карпелес шақыру қағазы бойынша Вашингтонға барып, FinCEN-ге айғақ беруден бас тартты. 2015 жылы WizSec компаниясы монеталар 2011 жылдың соңынан бастап жылдар бойы «ыстық» әмияннан ағып кеткен деген қорытындыға келді. Кейін АҚШ Әділет министрлігі ұрланған қаржыны жылыстатудағы басты тұлға ретінде BTC-e биржасының иесі Александр Винникті атады.

Silk Road — бөлек әңгіме. Даркнет-нарықтың доменін биткоинге сатып алған, ол біраз уақыт Карпелестің серверлерінде тұрған. 2012–2013 жылдары америкалық тергеу қызметінің агенті тіпті Dread Pirate Roberts-тің өзі Карпелес шығар деп күдіктенген. 2015 жылы Росс Ульбрихттың сотында қорғау тарапы осы нұсқаны алға тартты. Карпелес қатысы жоқ екенін айтты, Ульбрихт сотталды.

Қамау және сот (2015–2020)

2015 жылы 1 тамызда Токио полициясы Карпелесті Mt. Gox жүйесіне қол сұғып, баланстарды өзгертті деген күдікпен ұстады. Одан кейін жапондық қайта қамау тәжірибесі басталды: әр 23 күн сайын оған жаңа күдік тағылып отырды. Ол қамауда он бір жарым айдай отырды, оның жарты жылдан астамы Токио тергеу изоляторының жалғыз адамдық камерасында өтті. Сонда ол қарапайым калькулятормен 20 000 бет бухгалтерияны қарап шығып, өз сөзінше, биржаның есепке алынбаған $5 млн табысын тапқан.

2016 жылдың шілдесінде оны 10 млн иен кепілмен босатты. Сот процесі 2017 жылдың шілдесінде басталды. Прокуратура оны клиенттердің 341 млн иенге (шамамен $3 млн) жуық ақшасын иемденді деп айыптап, 10 жыл бас бостандығынан айыруды сұрады. «Құдайға ант етемін, мен кінәсізбін», — деді Карпелес сотта, бірақ банкроттық үшін клиенттерден кешірім сұрады.

2019 жылдың наурызында Токио округтік соты оны иемдену айыбы бойынша ақтап, тек деректерді бұрмалағаны үшін кінәлі деп тапты: ол биржа активтерін $33,5 млн-ға асырып көрсеткен. Үкім — төрт жыл сынақ мерзімімен 2,5 жыл шартты жаза. Судья Карпелес «пайдаланушылардың сеніміне қатты нұқсан келтірді» және IT-инженер ретіндегі білімін теріс пайдаланды деді. 2020 жылы Токио Жоғары соты оның апелляциясын қанағаттандырмады.

Mt. Gox кредиторлары

Mt. Gox-тың банкроттығы он жылға созылды. 2015 жылы 127 000 кредитордың талаптарын қарауға Kraken биржасының басшысы Джесси Пауэлл көмектесті. 2021 жылы кредиторлар оңалту жоспарын мақұлдап, сот оны 16 қарашада бекітті. 2022 жылдың жазында басқарушыда 142 000-ға жуық BTC болды, ал соңғы төлем мерзімі 2024 жылғы 31 қазанға шегерілді. Карпелестің өзі биржаның қалған активтерінен ештеңе алмайтынын айтады.

Жаңа жобалар (2016–2025)

Кепілмен шыққан соң Карпелес Жапонияда Tristan Technologies компаниясын үнсіз ашты. Оған Дөңгелек үстел рыцарының атын берді, ал басшылыққа бұрынғы адвокаты Нобуясу Огата келді. Компания блокчейнмен емес, бұлттық сервистермен айналысады. «Қазір блокчейн мен крипто саласында жұмыс істеудің мәні жоқ», — деді Карпелес 2019 жылы.

2018 жылдың сәуірінде ол London Trust Media компаниясының техникалық директоры болды. Бұл компанияға Private Internet Access VPN-сервисі мен Freenode IRC-желісі тиесілі еді. 2025 жылдың соңына қарай Карпелес vp.net VPN-сервисінде протокол жөніндегі басшы (Chief Protocol Officer) болып жұмыс істеді. Сервис пайдаланушы сервер кодын өзі тексере алуы үшін Intel SGX технологиясын қолданады. Жобадағы серіктестері — Роджер Вер мен Эндрю Ли. Сонымен қатар ол shells.com жеке бұлтын жасап жатыр. Өз сөзінше, оның жеке биткоині жоқ, бірақ компаниялары криптомен төлем қабылдайды.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Карпелес әлі де Жапонияда тұрады. 2026 жылдың қазанында ол Малайзиядан жалған Ledger сатып алып, оны бөлшектегенін айтты. Экранның астында, әдетте дисплей төсемі тұратын жерде микроконтроллері, антеннасы, LTE-модемі және eSIM-і бар кішкентай плата тұрған. Оның айтуынша, плата экранды бақылап, сид-фразаны ұстап алған. Құрылғы бүтін қаптамамен келіп, Genuine Check фирмалық тексеруінен өткен, себебі ішіндегі қорғалған чип шынайы болған. Карпелестің сөзінше, жасырын платаны тек корпусты ашқанда ғана табуға болады. Биржасынан бір кезде жүздеген мың биткоин жоғалған адам енді нарыққа «суық» әмиян иелерінің қалай тоналатынын түсіндіріп жүр.

Дереккөздер: Wikipedia — Марк Карпелестің өмірбаяны, Wikipedia — Mt. Gox тарихы, Arab News (AFP) — 2019 жылғы үкім, Bitcoin Magazine — күйреу мен қамау туралы сұхбат, The Block — Tristan Technologies, Help Net Security — Ledger-дегі жасырын плата