Қазақстан полициясындағы атақтар: толық тізім, погондар және мерзімдер

Қазақстан полициясында 15 арнаулы атақ бар — қатардағы қызметкерден генерал-полковникке дейін. Олар бес құрамға бөлінеді: қатардағы, кіші, орта, аға және жоғары бастаушы құрам. Тізім мен еңбек сіңірген мерзімдерді ҚР «Құқық қорғау қызметі туралы» заңы белгілейді, ал әр атақтың алдына «полиция» сөзі қосылады: «полиция капитаны», «полиция генерал-майоры». Төменде — сатының толық нұсқасы, погондар, мерзімдер және жоғары көтерілу мен атақтан айырылу ережелері.

Қазақстан полициясының барлық атақтары: кесте

Құрам	Атақ	Погон	Ең аз еңбек сіңірген мерзім
Қатардағы	Полицияның қатардағы қызметкері	таза	3 ай
Кіші бастаушы	Полиция кіші сержанты	жолақтар	1 жыл
	Полиция сержанты	жолақтар	2 жыл
	Полиция аға сержанты	жолақ	3 жыл
	Полиция старшинасы	жолақтар	белгіленбеген
Орта бастаушы	Полиция кіші лейтенанты	1 жұлдыз	1 жыл
	Полиция лейтенанты	2 жұлдыз	1 жыл
	Полиция аға лейтенанты	3 жұлдыз	3 жыл
	Полиция капитаны	4 жұлдыз	4 жыл
Аға бастаушы	Полиция майоры	1 үлкен жұлдыз	5 жыл
	Полиция подполковнигі	2 үлкен жұлдыз	7 жыл
	Полиция полковнигі	3 үлкен жұлдыз	белгіленбеген
Жоғары бастаушы	Полиция генерал-майоры	1 генерал жұлдызы	белгіленбеген
	Полиция генерал-лейтенанты	2 генерал жұлдызы	белгіленбеген
	Полиция генерал-полковнигі	3 генерал жұлдызы	белгіленбеген

Погондар мен айырым белгілерінің үлгілерін ҚР ІІМ-нің 2023 жылғы 27 қыркүйектегі № 707 бұйрығы бекіткен (кейінгі өзгерістерімен).

Арнаулы атақ әскери атақ емес

Полиция атақтары — арнаулы атақтар: олар тек құқық қорғау қызметінде қолданылады, армияға қатысы жоқ. Полиция капитаны мен Қарулы Күштер капитаны — атауы мен жұлдыздары ұқсас болса да, әртүрлі заңмен реттелетін бөлек мәртебелер.

Жиі шатастыратын тағы бір нәрсе: атақ пен лауазым бір емес. Атақ жалпы иерархиядағы орынды көрсетеді, ал лауазым адамның нақты не істейтінін және өкілеттігінің көлемін анықтайды. Капитан бөлім бастығының орынбасары да, жеке бағыттың басшысы да бола алады. Билік көлемін жұлдыз емес, лауазым шешеді.

Қатардағы және кіші бастаушы құрам

Полицияның негізі. Патрульге шығатын, шақыруларға баратын, профилактикамен айналысатын және азаматтармен ең жиі бетпе-бет кездесетін адамдар осылар.

Полицияның қатардағы қызметкері

Ішкі істер органдарына алғаш келіп, іріктеу мен оқудан өткендерге берілетін бастапқы атақ. Басқарушылық міндеті жоқ: патрульдеу, тәртіпті қорғау, профилактика, бөлім құрамындағы тапсырмалар. Ең аз мерзімі — небәрі 3 ай, одан кейін өсуге болады.

Полиция кіші сержанты

Кіші бастаушы құрамның алғашқы сатысы. Кіші сержантқа патрульде аға болуды, бекітілген учаскедегі тәртіпке жауап беруді және жаңадан келгендерге көмектесуді сеніп тапсырады.

Полиция сержанты

Тәжірибесі бар, өз бетінше жұмыс істейтін қызметкер: кішілерді үйлестіреді, жедел және профилактикалық іс-шараларға қатысады, нәтижеге жауап береді.

Полиция аға сержанты

Нарядты немесе ауысымды басқара алады, учаскедегі қызметті ұйымдастырады, жастарға тәлімгер болады. Келесі сатыға көтерілу үшін бұл атақта кемінде үш жыл болу керек.

Полиция старшинасы

Кіші бастаушы құрамның ең жоғары атағы — офицер жұлдызы жоқ қызметкер үшін шегі осы. Старшина наряд пен ауысымның жұмысын ұйымдастырады, бөлімдегі тәртіпті қадағалайды, тәжірибесін береді. Мұнда еңбек сіңірген мерзім белгіленбеген: ары қарай жол офицерлікке апарады, ол үшін бейінді білім мен талаптарға сай болу қажет.

Орта бастаушы құрам

Жұмысты ұйымдастыратын, топтарды басқаратын және өз құзыреті шегінде шешім қабылдайтын офицерлер. Бұл құрамға бейінді біліммен келеді.

Полиция кіші лейтенанты

Бастапқы офицерлік атақ. Оны ІІМ жоғары оқу орындарының түлектері және кіші бастаушы құрамнан ауысқан қызметкерлер алады. Шағын топты басқарып, нарядтар қызметін ұйымдастырып, құжаттама мен есептілікті жүргізе алады.

Полиция лейтенанты

Бір жыл еңбек сіңіріп, жұмысы оң бағаланса беріледі. Лейтенант бағыныштыларды үйлестіреді, жедел-іздестіру және тергеу іс-шараларына қатысады, бұйрықтардың орындалуын бақылайды.

Полиция аға лейтенанты

Әдетте ауысымды немесе жеке бағытты басқарады, нақты учаскеге жауап береді және жеке құрамды даярлауға қатысады.

Полиция капитаны

Жүйенің негізгі буындарының бірі. Капитандар бөлімше басшысының орынбасары болады немесе қызмет пен бөлімді өздері басқарады: жұмысты жоспарлайды, тәртіп пен көрсеткіштерді бақылайды.

Аға бастаушы құрам

Бөлімшелердің, басқармалар мен қызметтердің басшылары — енді ауысымға емес, тұтас бағытқа жауап беретіндер.

Полиция майоры

Аға құрамның алғашқы атағы. Майор бөлімді немесе бағытты басқарады, адамдарды ұйымдастырады, көрсеткіштерге жауап береді. Бұл атақта кемінде бес жыл болады.

Полиция подполковнигі

Бірнеше бөлімше мен қызметті үйлестіреді, жедел ахуалды талдайды, басқа мемлекеттік органдармен байланыс жасайды. Міндетті мерзімнің ең ұзағы осында — 7 жыл.

Полиция полковнигі

Аға құрамның ең жоғары атағы. Полковниктер полицияның басқармаларын, департаменттерін және аумақтық органдарын басқарады, барлық бағынышты құрылымдардың жұмысына жауап береді.

Жоғары бастаушы құрам

Генералдар. Олар аз, ал бұл деңгейде шешімдер стратегиялық — өңірлер мен бүкіл республика ауқымында қабылданады. Жоғары арнаулы атақтарды Президент өз жарлығымен береді.

Полиция генерал-майоры

Алғашқы генералдық атақ. Оны ірі бөлімшелердің, аумақтық органдардың немесе ІІМ орталық аппаратының басшылары алады.

Полиция генерал-лейтенанты

Бірнеше бағытты немесе аумақтық органдарды үйлестіретін, мемлекеттік бағдарламаларды іске асыруға қатысатын республикалық деңгейдегі басшылар.

Полиция генерал-полковнигі

Сатының ең биік нүктесі. Бұл атақ ерекше жағдайларда беріледі және ішкі істер жүйесіндегі ең жоғары лауазымдарға байланысты.

Кезекті атақ қалай беріледі

Мерзімін өткеру жеткіліксіз. Келесі атақты алу үшін қызметкер:

• қазіргі атақта ең аз мерзімді өткеруі;
• қызметте оң нәтиже көрсетуі;
• атқарып отырған лауазымына сай болуы;
• қолданыстағы тәртіптік жазасы болмауы;
• талап етілсе, міндетті даярлық пен аттестаттаудан өтуі керек.

Лауазымға тағайындағанда атақ ескеріледі, бірақ жалғыз өлшем емес: еңбек өтілі, білімі, даярлығы және тәртібі де қаралады. «Жұлдызы көбірек» лауазымда міндетті уақытша атқару өкілеттік береді, бірақ атақ бермейді — атақ тек заңда белгіленген тәртіппен көтеріледі.

Кім шешеді

• қатардағы және кіші бастаушы құрам — тиісті лауазымдарға тағайындауға құқығы бар басшы;
• орта және аға бастаушы құрам — құқық қорғау органының басшысы немесе ол уәкілеттік берген басшы;
• жоғары бастаушы құрам — Қазақстан Республикасының Президенті.

Мерзімінен бұрын және бір саты жоғары

Офицерді (полковникті қоса алғанда) елеулі нәтижесі үшін көтермелеу ретінде мерзімінен бұрын көтеруі мүмкін. Бірақ қазіргі атақтағы белгіленген мерзімнің жартысы өтпей тұрып емес.

Лауазымы бойынша көзделгеннен «бір саты жоғары» атақ беру нұсқасы да бар — ғылыми дәрежесі немесе ғылыми атағы бар ІІМ оқу орындарының оқытушыларына және көтермелеуге негізі бар басқа бастаушы құрам қызметкерлеріне. Мерзімінен бұрын беру мен бір саты жоғары беруді бүкіл қызмет кезінде қосып есептегенде екі реттен артық алуға болмайды.

Атақты төмендету және атақтан айыру

Атақтан айырылуға болады. Төмендету — ең қатаң тәртіптік шаралардың бірі. Негіздері:

• қызмет тәртібін өрескел бұзу;
• міндеттерді жүйелі түрде орындамау;
• сенімді жоғалту;
• бұзушылықты растаған қызметтік тексеру.

Әдетте төмендетумен бірге басқа лауазымға ауыстырады.

Атақтан айыру — соңғы шара. Ол заңды күшіне енген айыптау үкімі, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығы, полиция қызметкері мәртебесіне сыйымсыз әрекет немесе антты өрескел бұзу болғанда қолданылады. Бұл әдетте органдардан босатуды да білдіреді.

Сот үкімді жойса немесе жаза заңсыз деп танылса, атақ қалпына келтірілуі мүмкін. Бұл автоматты түрде емес, белгіленген тәртіппен ғана жүреді.

Дереккөздер: Әділет — ҚР «Құқық қорғау қызметі туралы» 2011 жылғы 6 қаңтардағы № 380-IV заңы, 24pdd.kz — ҚР ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен погондары, Akorda.kz — жоғары арнаулы атақтар беру туралы жарлық