Пәтердегі қабыршақша: қайдан шығады және қалай құтылуға болады

Қабыршақша (орысша — чешуйница) — қанатсыз, күмістей жылтыр ұсақ жәндік. Ол түнде ваннада не асүйде жүгіріп жүреді де, жарық жанған сәтте жарыққа кіріп жоғалады. Адамды тістемейді, жұқпалы ауру таратпайды, бірақ қағазды, тұсқағаз желімін және жарманы жейді. Ең бастысы — пәтерде ылғал көп, желдету нашар екенін көрсетеді. Одан құтылу үшін ылғалды, тамақты және жасырынатын жерлерді бір мезгілде жойып, кейін улы жем қою керек.

Қабыршақша деген не

Қабыршақшалар қылқұйрықтылар (Zygentoma) отрядына жатады. Бұл — жер бетіндегі ең көне жәндіктер тобының бірі: жүздеген миллион жыл бойы құрылысы өзгермеген, сондықтан оларды тірі қазба деп те атайды. Қабыршақшаны тану оңай:

• денесі ұзынша, тамшы пішінді, 7–12 мм, кейбір түрлерінде 18 мм-ге дейін;
• жарықта жылтырайтын күміс түсті қабыршақтармен жабылған;
• алдында ұзын мұртшалары, құйрығында үш жіңішке жібі бар;
• тез әрі толқындай жүгіреді — ағылшынша атауы silverfish, яғни «күміс балық» содан шыққан.

Жәндік үшін ұзақ өмір сүреді: бірнеше жыл, қолайлы жағдайда 7–8 жылға дейін. Күндіз плинтус, плитка, ванна артында және қоймада жасырынып, түнде қорек іздеп шығады. Minecraft ойнасаңыз, тас блоктардан атып шығатын silverfish дәл осы жәндіктен алынған.

Қабыршақшаның түрлері

Үйде кездесетін түрлердің бәрі Lepismatidae тұқымдасына жатады. Олар метаморфозсыз дамиды: жұмыртқадан ересек дарақтың кішкентай көшірмесі сияқты нимфа шығады.

Кәдімгі немесе қант қабыршақшасы (Lepisma saccharinum)

Пәтерде ең жиі кездесетін түр. Ұзындығы 7–12 мм, күміс-сұр, өте шапшаң. Ылғалдылығы 75%-дан жоғары жерді жақсы көреді, сондықтан ваннада, дәретханада, асүйдегі раковина астында тұрады.

Үй термобиясы (Thermobia domestica)

Ыстықты ұнатады — шамамен 36–39 °C. Плита, бойлер, жылыту құбырлары маңында, наубайханаларда кездеседі. Түсі қоңырлау, дақтары бар.

Тарақты қабыршақша (Ctenolepisma lineata)

Ірірек, сұр-қоңыр түсті, бойында ұзынша жолақтары бар. Көбіне жертөледе, қоймада, шаруашылық құрылыстарында тұрады, бірақ тұрғын үйге де кіре алады.

Ұзынқұйрықты немесе сұр қабыршақша (Ctenolepisma longicaudata)

Соңғы жылдардағы ең жағымсыз түр. Ересегі мұртшасы мен құйрығын есептемегенде 10–14 мм, қою сұр, кәдімгі түрден баяу жүреді. Басты ерекшелігі — құрғақ ауаға төзімді, сондықтан су жоқ жатын бөлме мен қонақ бөлмеде де өмір сүреді. Еуропада соңғы он бес жылда жаппай зиянкеске айналды: үйге картон қораптармен, жиһазбен және сәлемдемелермен — қоймалар, беру пункттері, секонд-хендтер арқылы келеді.

Қабыршақша пәтерге қайдан келеді

Ол жоқ жерден пайда болмайды. Жәндіктер көршілерден желдету арналары, стояктар және құбыр маңындағы саңылаулар арқылы өтеді, қораптар мен ескі заттарға ілесіп келеді. Үш нәрсе тапса, қалып қояды:

1. Ылғал. Кәдімгі қабыршақшаға 75%-дан жоғары ылғалдылық керек. Сорғышы жоқ ванна, қабырға мен құбырдағы конденсат, ағып тұрған сифон, дымқыл жертөле дәл осындай микроклимат жасайды.
2. Тамақ. Құрамында крахмал, қант және целлюлоза бар нәрсенің бәрі: қағаз, кітап, картон, тұсқағаз желімі, мата, ұн, жарма, плита артындағы қиқым.
3. Паналайтын жер. Плинтус пен плитка артындағы саңылаулар, ванна асты, тоңазытқыш арты, қоймадағы газет пен қорап үйінділері.

Қабыршақшаны жиі көрсеңіз, оны тегін диагностика деп қабылдаңыз: пәтердің бір жерінде ылғал тұрып қалған.

Қабыршақшаның зияны

• Қағаз бен матаны бүлдіреді. Кітапты, құжатты, ескі фотоны, тұсқағаз бен картонды кеміреді — тозған іздер мен ұсақ тесіктер қалады.
• Азықты бүлдіреді. Ашық тұрған ұн, жарма, қант пакеттеріне кіреді. Аз жейді, бірақ ондай азықты лақтырып жіберген оңай.
• Аллергия тудыруы мүмкін. Қабыршақ бөлшектері мен нәжісі сезімтал адамдарға аллерген, әсіресе желдетілмейтін бөлмелерде.
• Дымқылдықтан хабар береді. Қабыршақша ұнататын жағдай зең мен саңырауқұлаққа да қолайлы, ал бұл — денсаулыққа қатер.

Адам мен жануарды тістемейді, ауру таратпайды.

Қабыршақшадан қалай құтылуға болады

Тек кешенді тәсіл нәтиже береді: алдымен жәндіктерді қолайлы жағдайдан айырасыз, кейін улы жеммен түпкілікті жоясыз. Бір аэрозольмен мәселе шешілмейді — ол тек ағынға тап болғандарын өлтіреді, қалғаны саңылауда аман қалады.

1. Ылғалды кетіріңіз

• Сифон, араластырғыш және құбырлардың ағып тұрмағанын тексеріп, тамшылағанын жөндеңіз.
• Ванна мен асүйдегі сорғышты тазалаңыз; тартпаса — мәжбүрлі желдеткіш орнатыңыз.
• Душтан кейін есікті ашық қалдырып, конденсатты сүртіңіз.
• Ылғалдылықты 40–60% шегінде ұстаңыз: желдету мен ауа құрғатқыш көмектеседі. Гигрометр арзан тұрады және мәселе қайда екенін бірден көрсетеді.

2. Тамақ пен паналайтын жерден айырыңыз

• Ұн, жарма және қантты тығыз жабылатын банкаларға салыңыз.
• Қағаз бен кітапты жабық шкаф пен папкаларда ұстаңыз, қоймадағы картон қораптарды лақтырыңыз немесе пластик бокстарға ауыстырыңыз.
• Плинтус, бұрыштар, плита, тоңазытқыш арты мен ванна астын шаңсорғышпен тазалаңыз.
• Плинтус, плитка және құбыр айналасындағы саңылауларды герметикпен бітеңіз.

3. Улы жем мен қақпан қойыңыз

• Гель-жемдер — таракан мен жорғалайтын жәндіктерге арналған құралдар, негізгі жұмыс құралы. Плинтус бойына және саңылауларға шаршы метрге бір тамшыдан ұсақ тамшылатып жағыңыз. Қабыршақшаға әсіресе индоксакарб негізіндегі гельдер жақсы әсер етеді: жәндіктер жемді де, өлген туыстарын да жейді. Норвегияның Ұлттық денсаулық институты мұндай жемді ұзынқұйрықты қабыршақшамен күрестің негізгі әдісі деп санайды.
• Желімді қақпандарды ванна артына, қоймаға, плинтус бойына қойыңыз — жәндік қай жерде көп екенін және өңдеудің көмектесіп жатқанын көрсетеді.
• Қолдан жасалған қақпан: сырты скотчпен оралған шыны банка, түбінде бір тілім нан. Қабыршақша скотч арқылы өрмелеп кіреді, ал тегіс шыныдан шыға алмайды.
• Ұнтақтар — бор қышқылы немесе диатомит (кизельгур) саңылауларға жұқа қабатпен. Диатомит тек құрғақ жерде әсер етеді. Бор қышқылын азықтан, балалар мен жануарлардан алыс ұстаңыз.

Жорғалайтын жәндіктерге арналған аэрозольді нүктелі түрде — саңылауға және ванна астына — қолдануға болады, кейін бөлмені желдетіп, еденді жуыңыз. Лавр жапырағы, қалампыр, цитрус қабығы және эфир майлары (лаванда, балқарағай) ең жақсы жағдайда үркітеді, бірақ жоймайды — бұл емдеу емес, қосымша шара.

4. Дезинсекторларды қашан шақыру керек

Қабыршақша көп болса, құрғақ бөлмелерде жүрсе (ұзынқұйрықты түрдің белгісі) немесе бірнеше апта жем қойғаннан кейін қайта келсе — дезинсекция қызметін шақырыңыз. Әсіресе олар көршілерден өтіп жатса: онда стоякты не подъезді өңдеу керек, бұл — ПИК немесе МИБ мәселесі. Келер алдында қандай препарат қолданатынын және балалар мен жануарлар пәтерге қанша уақыттан кейін кіре алатынын нақтылаңыз.

Қайта шықпауы үшін не істеу керек

• Құрғақтық. Жұмыс істеп тұрған сорғыш, желдету, душтан кейін ашық есік, ваннада апталап кебетін кір болмауы.
• Жиһаз артындағы тазалық. Айына бір рет плита, тоңазытқыш арты, ванна асты мен қойманы шаңсорғышпен тазалаңыз.
• Тығыз сақтау. Жарма мен ұн — банкада, құжаттар — пластик папка мен бокста.
• Картонды азайтыңыз. Көшу мен жеткізуден қалған қораптарды сақтамаңыз: бұл қабыршақша үшін әрі тамақ, әрі пана, әрі көлік.
• Бақылау. Ванна мен қоймадағы бір-екі желімді қақпан жаңа «тұрғындарды» көбеймей тұрып байқауға көмектеседі.

Сондай-ақ оқыңыз: үйдегі құмырсқалардан қалай құтылуға болады және кір жуғыш машинаны қалай тазалауға болады — тәртіпте ұстау керек тағы бір дымқыл бұрыш.

Дереккөздер: Norwegian Institute of Public Health — ұзынқұйрықты қабыршақша, Insects (MDPI), 2021 — Ctenolepisma longicaudatum түрінің Еуропада таралуы, Wikipedia — Silverfish